AMMR Geçiş Dönemi: Eski Dosyalara Hangi Kural?

"AMMR Geçiş Dönemi: Eski Dosyalara Hangi Kural?"

Avrupa Birliği'nin ortak iltica sisteminin temel taşlarından biri olan Dublin sistemi, iltica başvurularının incelenmesinden sorumlu üye devleti belirleyerek mükerrer başvuruları önlemeyi ve sistemin etkinliğini sağlamayı amaçlar. Ancak bu sistemin en tartışmalı yönlerinden biri, özellikle yeni düzenlemelere geçiş dönemlerinde eski başvuruların akıbetinin ne olacağıdır. Özellikle 2026 yılında yürürlüğe girmesi beklenen yeni İltica ve Göç Yönetimi Tüzüğü (AMMR - Asylum and Migration Management Regulation) ile birlikte, Dublin III Tüzüğü (AB 604/2013) kapsamında başlatılmış veya devam eden dosyaların hangi kurallara tabi olacağı sorusu, hem başvuru sahipleri hem de ilgili makamlar için büyük bir belirsizlik oluşturmaktadır. Bu makale, bu geçiş dönemindeki "eski dosyaların" Dublin III Tüzüğü çerçevesinde nasıl değerlendirilmesi gerektiğini, ilgili madde numaraları ve Avrupa Adalet Divanı (ABAD) kararları ışığında ele almaktadır.

Dublin III Tüzüğü'nün Zaman Bakımından Uygulanabilirliği

Dublin III Tüzüğü, 1 Ocak 2014 tarihinde yürürlüğe girmiş ve esasen o tarihten sonra yapılan uluslararası koruma başvurularına uygulanmak üzere tasarlanmıştır (Madde 49(2)). Ancak, tüzüğün geçiş hükümleri, belirli durumlar için önceki Dublin II Tüzüğü (AT 343/2003) ile olan ilişkiyi düzenlemiştir. Gelecekteki AMMR'ye geçişte de benzer bir mantık izlenmesi beklenmektedir. Temel prensip, bir başvurunun ne zaman yapıldığına ve Dublin sürecinin hangi aşamasında olduğuna bağlı olarak hangi tüzüğün uygulanacağını belirlemektir.

Dublin III Tüzüğü'nün 49. maddesi, tüzüğün zaman bakımından uygulanabilirliğini detaylandırır. Buna göre:

• Madde 49(1): Bu tüzük, 1 Ocak 2014 tarihinden önce yapılan uluslararası koruma başvurularını değerlendirme süreçlerine uygulanır. Yani, Tüzüğün yürürlüğe girdiği tarihte devam eden, ancak o tarihten önce yapılmış başvurular için de Dublin III hükümleri geçerlidir. Bu madde, Tüzüğün geriye doğru değil, uygulama anındaki mevcut durum için geçerli olduğunu gösterir.
• Madde 49(2): Öte yandan, bir üye devletin Dublin III Tüzüğü'nün yürürlüğe girmesinden önce (yani 1 Ocak 2014'ten önce) Dublin II Tüzüğü uyarınca bir uluslararası koruma başvurusunu incelemekten sorumlu olduğu belirlenmişse, ilgili başvuruya Dublin II Tüzüğü hükümleri uygulanmaya devam eder. Bu madde, sorumluluk belirlenmişse eski tüzüğün korunacağını belirtir. Ancak bu, sadece sorumluluk belirlenmişse geçerlidir, sorumluluk belirleme süreci devam ediyorsa değil.
• Madde 49(3): Bu Tüzük, 1 Ocak 2014 tarihinden önce yapılmış olan "geri alma" veya "geri kabul" taleplerinin değerlendirilmesi ve bu tür taleplerin kabul edilmesi halinde başvuru sahiplerinin nakli için de geçerlidir. Bu durum, özellikle başvurudan sonraki aşamaları Dublin III kapsamına almaktadır.

Bu maddelerden çıkarılabilecek temel sonuç, Dublin III Tüzüğü'nün geniş bir uygulama alanına sahip olduğudur. Genellikle, tüzüğün yürürlüğe girdiği anda devam eden işlemler ve yeni başvurular bu tüzüğe tabidir. Sadece, önceki tüzük altında tamamlanmış ve sorumluluğun belirlenmiş olduğu durumlarda eski tüzüğün hükümleri uygulanmaya devam edebilir.

Dublin Prosedürlerinin Başlangıcı ve Zaman Çizelgesi

Dublin prosedürlerinin başlangıcı, genellikle ilk uluslararası koruma başvurusunun yapıldığı tarih olarak kabul edilir. Ancak, hangi tüzüğün uygulanacağı, sadece bu başlangıç anına değil, aynı zamanda Dublin sorumluluğunun belirlenmesi sürecinin hangi aşamasında olunduğuna da bağlıdır.

1. İlk başvuru tarihi: Başvuru sahibinin ilk uluslararası koruma başvurusunu yaptığı tarih, Dublin prosedürlerinin başlaması için temel referans noktasıdır.
2. Sorumluluk kriterleri: Dublin III Tüzüğü'nün 7. maddesinden 15. maddesine kadar olan kriterler, sorumluluğun hangi üye devlete ait olduğunu belirler. Bu kriterler hiyerarşiktir ve başvuru anındaki veya öncesindeki somut durumlara (örneğin aile birleşimi, vize sahipliği, yasa dışı giriş vb.) göre belirlenir.
3. Talep süresi: Sorumlu üye devlete bir başvuru sahibini devralma veya geri alma talebinde bulunma süreleri, Dublin III Tüzüğü'nün 21. ve 23. maddelerinde belirtilmiştir. Bu süreler, parmak izi verilerinin EURODAC'a girilmesi veya üye devletin başvuru sahibi hakkında bilgi sahibi olması gibi olaylara bağlı olarak başlar. Bu süreler geçirilirse, sorumluluk, talebi yapması gereken üye devlete geçer.
4. Nakil süresi: Bir devralma veya geri alma talebinin kabul edilmesinden sonra, başvuru sahibinin devredilmesi gereken bir nakil süresi vardır (Madde 29). Bu süre genellikle altı ay olup, bazı istisnai durumlarda uzatılabilir.

Bu zaman çizelgesi içindeki her bir aşama, hangi tüzüğün uygulanacağına dair önemli ipuçları verir. AMMR'ye geçiş sürecinde de bu mantığın korunması beklenir.

AMMR Geçiş Dönemi ve "Eski Dosyalar" İçin Beklentiler

AMMR'nin 2026 yılında tam olarak yürürlüğe girmesi planlanmaktadır. Bu tarih, Dublin III Tüzüğü'nün yerini alacak ve yeni bir çerçeve getirecektir. Peki, bu geçiş döneminde "eski dosyalar", yani AMMR'nin yürürlüğe girmesinden önce Dublin III kapsamında başlatılan başvurular nasıl ele alınacaktır? Dublin III Tüzüğü'nün 49. maddesinin ruhu ve Avrupa Adalet Divanı'nın ilgili kararları, bu sorunun cevabına ışık tutmaktadır.

Genel olarak, yeni bir hukuki düzenleme yürürlüğe girdiğinde, özel bir geçiş hükmü yoksa, o tarihten sonra ortaya çıkan veya devam eden tüm durumlara yeni düzenleme uygulanır. Ancak, başlamış ve belirli aşamaları kaydedilmiş prosedürler için genellikle eski düzenlemenin uygulanmaya devam etmesi yönünde bir eğilim vardır. Bu durum, hukuki güvenlik ilkesinin bir gereğidir.

Beklenti, AMMR'nin de Dublin III'ün 49. maddesine benzer bir geçiş hükmü içermesidir. Buna göre:

• AMMR'nin yürürlüğe girdiği tarihten sonra yapılan tüm uluslararası koruma başvuruları, AMMR'ye tabi olacaktır.
• AMMR'nin yürürlüğe girdiği tarihte, Dublin III Tüzüğü kapsamında devam eden (henüz tamamlanmamış ve sorumluluğu kesinleşmemiş) Dublin prosedürleri, genel olarak AMMR'nin yeni hükümlerine tabi olabilir.
• Ancak, AMMR'nin yürürlüğe girdiği tarihten önce Dublin III Tüzüğü uyarınca bir üye devletin sorumluluğu kesin olarak belirlenmiş ise (yani devralma veya geri alma talebi kabul edilmiş ve itiraz süreleri geçmişse), bu dosyalar için Dublin III Tüzüğü'nün hükümleri uygulanmaya devam edebilir. Özellikle nakil prosedürü devam eden dosyalar için bu geçerli olabilir.

Bu, bir nevi "kıdemli tüzük" ilkesidir. Süreç ne kadar ilerlemiş ve kesinleşmişse, eski tüzüğün geçerliliğini koruma olasılığı o kadar artar. Prosedür ne kadar erken aşamadaysa (örneğin, ilk başvuru yeni yapılmış ve sorumluluk tespiti henüz başlamışsa), yeni tüzüğün uygulama alanı o kadar geniş olabilir.

AİHM ve ABAD Kararları Işığında Dublin III Uygulaması

Dublin III Tüzüğü'nün "eski dosyalara" uygulanabilirliğini anlamak için, özellikle ABAD'ın zaman bakımından uygulama konusunda verdiği kararlar kritik önem taşır.

Avrupa Adalet Divanı Kararları

ABAD, birçok kararında tüzüklerin zaman bakımından uygulanabilirliği ilkesini açıklığa kavuşturmuştur. Temel prensip, bir hukuki metnin genel olarak yürürlüğe girmesinden önceki olaylara geriye dönük olarak uygulanamayacağıdır. Ancak bu prensip, "devam eden hukuki durumlar" için farklı yorumlanabilir.

• C-63/15, Ghezelbash (2016) ve C-155/15, Karim (2016) Birleşik Davaları: Bu davalar doğrudan Dublin III Tüzüğü'nün 49. maddesinin zaman bakımından uygulanabilirliği ile ilgili olmasa da, tüzüğün başvuru sahiplerinin hukuki statüsü üzerindeki etkisi ve tüzüğün yorumlanması konusunda önemli emsaller teşkil eder. Özellikle, tüzüğün amacı olan etkin bir sorumluluk tespiti ve başvuru sahiplerinin haklarının korunması arasındaki dengeyi vurgular.
• C-2/13, R. Davası (2014): Bu davada, Dublin III Tüzüğü'nün 1 Ocak 2014'ten önce yapılmış uluslararası koruma başvurularına uygulanabileceği belirtilmiştir. Özellikle, Madde 49(1) uyarınca, eğer başvuru 1 Ocak 2014'ten önce yapılmış olsa bile, bu tarihte Dublin prosedürü devam ediyorsa, yeni tüzüğün uygulanacağı ifade edilmiştir. Bu karar, AMMR geçişi için de güçlü bir emsal oluşturmaktadır. Yani, AMMR yürürlüğe girdiğinde devam eden Dublin III prosedürleri, AMMR'nin hükümlerine tabi olabilir.
• C-255/16, H. ve S. Davası (2017): Bu dava, Dublin II kapsamında alınmış bir kararın Dublin III kapsamında nasıl etkileneceğini incelemiştir. ABAD, önceki tüzük kapsamında alınmış bir devralma kararının geçerliliğini, yeni tüzük yürürlüğe girmiş olsa bile koruyabileceğini belirtmiştir. Ancak bu, kararın zaten alınmış ve kesinleşmiş olması koşuluna bağlıdır. Bu karar, Madde 49(2)'nin yorumlanması açısından önemlidir ve AMMR için de "sorumluluğu belirlenmiş eski dosyaların" mevcut Dublin III kurallarına tabi olmaya devam etme olasılığını güçlendirir.
• C-180/17, Ibrahim (2018): Bu davada, ABAD, Dublin III'ün 49(2) maddesini yorumlamış ve bir üye devletin Dublin II uyarınca sorumluluğu belirlenmişse, nakil prosedürü devam etse bile Dublin II hükümlerinin uygulanmaya devam edeceğini belirtmiştir. Bu, "sorumluluk belirleme" anının kritik olduğunu ve o an itibarıyla hangi tüzüğün yürürlükte olduğunun belirleyici olduğunu gösterir.

Bu kararların ışığında, AMMR'ye geçişte "eski dosyaların" akıbeti için aşağıdaki senaryolar öngörülebilir:

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Kararları

AİHM, doğrudan Dublin Tüzüğü'nün zaman bakımından uygulanabilirliği konusunda kararlar vermemiş olsa da, nakil kararlarının temel haklar üzerindeki etkisi konusunda önemli kararlar almıştır. Özellikle, bir başvuru sahibinin nakledildiği üye devlette insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele riski altında olup olmadığına (İHAS'ın 3. maddesi) ilişkin endişeler, Dublin nakillerinin durdurulmasına yol açabilir.

• Tarakhel v. Switzerland (2014): Bu karar, özellikle savunmasız kişilerin (örneğin çocuklu aileler) nakledileceği üye devlette uygun karşılama koşullarına sahip olacaklarına dair garantiler alınması gerektiğini vurgulamıştır. Bu karar, Dublin II Tüzüğü döneminde verilmiş olsa da, Dublin III Tüzüğü'nün 3. maddesinde belirtilen "egemenlik maddesi" ve "erken uyarı mekanizması" gibi hükümlerin uygulanmasında ve genel olarak üye devletlerin sorumluluklarında etkili olmuştur. AMMR de benzer güvenceleri içerecektir.
• M.S.S. v. Belgium and Greece (2011): Bu karar, Belçika'nın bir sığınmacıyı Yunanistan'a Dublin II uyarınca iade etmesinin İHAS'ın 3. ve 13. maddelerini ihlal ettiğini tespit etmiştir. Yunanistan'daki karşılama koşullarının ve iltica prosedürlerinin eksiklikleri nedeniyle bu karar, Dublin transferlerinin her zaman otomatik olarak yapılamayacağını göstermiştir.

Bu AİHM kararları, hangi Dublin tüzüğü uygulanırsa uygulansın, uluslararası koruma başvuru sahiplerinin temel haklarının her zaman korunması gerektiğini ve üye devletlerin nakil edilecek kişilere yönelik risk değerlendirmesi yapma yükümlülüğünün devam ettiğini gösterir. Dolayısıyla, AMMR yürürlüğe girdiğinde bile, "eski dosyalar" kapsamında yapılacak nakillerde de bu temel insan hakları güvencelerinin dikkate alınması gerekecektir.

Sonuç ve Özet

Dublin III Tüzüğü'nün AMMR'ye geçiş döneminde "eski dosyalar" için hangi kuralların uygulanacağı sorusu karmaşık olsa da, mevcut Dublin III'ün 49. maddesi ve ABAD kararları güçlü bir yol haritası sunmaktadır. Genel prensip, hukuki güvenliği sağlamak adına, prosedür ne kadar kesinleşmiş ve sonuca ulaşmışsa, mevcut tüzüğün uygulanmaya devam etmesidir. Ancak, henüz başlangıç aşamasında olan veya devam eden prosedürlerin yeni tüzüğün kapsamına girmesi muhtemeldir.

AMMR'nin yürürlüğe girmesiyle birlikte, üye devletlerin özellikle Dublin sorumluluğu belirlenmemiş veya henüz nakil kararı alınmamış dosyaları yeni tüzüğün hükümlerine göre değerlendirmesi beklenebilir. Öte yandan, sorumluluğu kesinleşmiş ve sadece nakli bekleyen dosyalar için Dublin III Tüzüğü'nün uygulanmaya devam etmesi, hukuki öngörülebilirlik açısından daha olasıdır. Bu geçiş dönemi, üye devletler ve uygulayıcılar için büyük bir uyum süreci gerektirecek ve AMMR'nin kendi geçiş hükümleri bu sürecin nasıl işleyeceğini daha net ortaya koyacaktır. Ancak şu an için, Dublin III'ün zaman bakımından uygulanabilirliği konusundaki mevcut içtihatlar, gelecekteki geçiş senaryoları için en güvenilir rehber niteliğindedir.

Sık Sorulan Sorular

1. AMMR yürürlüğe girdiğinde Dublin III kapsamında yapılan başvurum otomatik olarak AMMR kurallarına mı tabi olacak? Hayır, otomatik olarak değil. AMMR'nin geçiş hükümleri ve başvurunuzun Dublin prosedüründeki aşaması belirleyici olacaktır. Sorumluluğunuz henüz belirlenmemiş veya nakil kararınız alınmamışsa AMMR'ye tabi olma olasılığınız daha yüksektir. Ancak sorumluluğunuz Dublin III kapsamında kesinleşmişse, mevcut kurallar uygulanmaya devam edebilir.

2. Dublin III kapsamında hakkımda bir nakil kararı alındı ancak henüz nakledilmedim. AMMR yürürlüğe girerse bu karar iptal olur mu? Büyük olasılıkla iptal olmaz. ABAD kararları (örneğin C-255/16 ve C-180/17) doğrultusunda, bir devralma veya geri alma talebi kabul edilmiş ve sorumluluk kesinleşmişse, nakil prosedürü devam etse bile Dublin III hükümlerinin uygulanmaya devam etmesi beklenir. Ancak AMMR'nin getireceği yeni prosedürel güvenceler veya süreler nakil sürecini etkileyebilir.

3. AMMR, Dublin III'e kıyasla benim için daha mı iyi yoksa daha mı kötü olacak? AMMR, Dublin sisteminde önemli değişiklikler öngörmektedir. Temel amacı, sistemin etkinliğini artırmak ve sorumluluk belirleme süreçlerini hızlandırmaktır. Bazı başvuru sahipleri için (örneğin, aile birleşimi konusunda) daha net kurallar ve potansiyel olarak daha hızlı süreçler getirebilirken, diğerleri için (örneğin, hızlı sınır prosedürleri ve sorumlu ülke havuzu mekanizması) farklı sonuçlar doğurabilir. Genel değerlendirme, bireysel duruma ve yeni tüzüğün ayrıntılı uygulamasına bağlı olacaktır.

4. 2026'dan önce Dublin III prosedürleri nasıl yürütülmeli? 2026'ya kadar Dublin III Tüzüğü yürürlükte kalacaktır. Bu nedenle, üye devletler Dublin sorumluluğunu belirlerken, devralma/geri alma taleplerinde bulunurken ve nakilleri gerçekleştirirken Dublin III Tüzüğü'nün tüm hükümlerine, ilgili uygulama tüzüklerine ve ABAD/AİHM içtihatlarına uymak zorundadır. Başvuru sahiplerinin de bu tüzük kapsamındaki hak ve yükümlülüklerini bilmeleri önemlidir.

5. AMMR'deki "dayanışma mekanizması" eski dosyaları etkiler mi? AMMR'nin önerdiği dayanışma mekanizması, genellikle üye devletler arasındaki yük paylaşımını amaçlayan yeni bir düzenlemedir ve iltica sistemine aşırı yük binen ülkelerden başvuru sahiplerinin diğer ülkelere transferini içerir. Bu mekanizmanın, Dublin III kapsamında zaten sorumluluğu belirlenmiş veya nakil sürecinde olan "eski dosyaları" doğrudan etkilemesi beklenmez. Ancak, yeni AMMR kapsamında yapılacak yeni başvurularda veya devam eden prosedürlerde, bu dayanışma mekanizması sorumluluk belirlemede veya ek nakillerde bir rol oynayabilir.

Yasal Uyarı: Bu makalede yer alan bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımamaktadır. Özel durumlar için yetkili bir hukuk uzmanından veya danışmandan destek alınması tavsiye edilir.