AİHM'e Başvuru ve Rule 39 Geçici Tedbir

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne (AİHM) başvuru süreci, özellikle Dublin III Tüzüğü (AB 604/2013) kapsamında sığınma başvurusunda bulunan bireyler için, hayati öneme sahip hukuki güvenceler sunmaktadır. Bu rehber, Dublin III kapsamında geri gönderme kararlarıyla karşılaşan kişilerin AİHM'e başvuru ve özellikle AİHM İç Tüzüğü'nün 39. maddesi uyarınca geçici tedbir talebinde bulunma süreçlerini detaylandırmaktadır. Odak noktası, Dublin III'ün kendisi değil, Dublin transferlerinin potansiyel insan hakları ihlallerine yol açtığı durumlarda AİHM'in devreye girme mekanizmalarıdır.

Dublin III Tüzüğü ve İnsan Hakları Boyutu

Dublin III Tüzüğü, Avrupa Birliği üye devletleri ile İzlanda, Lihtenştayn, Norveç ve İsviçre arasında, uluslararası koruma başvurusunu incelemekten sorumlu olan devleti belirleyen bir mekanizmadır. Temel amacı, bir sığınma başvurusunun sadece tek bir üye devlet tarafından incelenmesini sağlamak ve "sığınma başvurusu alışverişi" (refugee in orbit) durumlarını engellemektir. Ancak, bu sistem, bazı durumlarda sığınmacıların insan haklarını ihlal etme potansiyeli taşımaktadır.

Dublin III Tüzüğü'nün 3. maddesi, üye devletlerin sığınma başvurusunu değerlendirmekten sorumlu devletin belirlenmesi konusunda genel kriterleri düzenlerken, 17. maddesi ("Egemenlik Kaydı") ve 3. maddesinin 2. fıkrası ("İnsaniiyet Kaydı") gibi istisnalar da içermektedir. Bu istisnalar, üye devletlere, Dublin kriterleri uyarınca başka bir devletin sorumlu olmasına rağmen bir sığınma başvurusunu kendi rızasıyla inceleme veya sığınmacının temel haklarının ihlal edilme riski nedeniyle transferden vazgeçme yetkisi verir. Ancak, bu hükümlerin etkin bir şekilde uygulanmaması veya ilgili devletin sığınma sistemindeki yapısal eksiklikler, AİHM'in müdahalesini gerektirebilecek durumlar yaratmaktadır.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS), sığınmacıların korunmasında merkezi bir role sahiptir. Özellikle AİHS'in 2. (Yaşam Hakkı), 3. (İşkence Yasağı) ve 8. (Özel ve Aile Hayatına Saygı Hakkı) maddeleri, Dublin transferlerinin insan haklarına aykırı olup olmadığının değerlendirilmesinde temel alınır. Bir Dublin transferinin, sığınmacının gönderileceği devlette ciddi ve gerçek bir işkence veya insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele riski ile karşılaşma olasılığı varsa, AİHS'in 3. maddesi uyarınca transfer engellenebilir. Bu ilke, AİHM'in M.S.S. v. Belgium and Greece (Büyük Daire, 2011) ve Tarakhel v. Switzerland (Büyük Daire, 2014) gibi dönüm noktası kararlarında açıkça ortaya konulmuştur.

Önemli AİHM Kararları ve İlkeler

• M.S.S. v. Belgium and Greece (Büyük Daire, 2011): Bu davada AİHM, Belçika'nın sığınmacıyı Yunanistan'a Dublin III kapsamında transfer etmesinin AİHS'in 3. ve 13. maddelerini ihlal ettiğine karar vermiştir. Mahkeme, Yunanistan'daki sığınma prosedürlerindeki ve kabul koşullarındaki yapısal eksikliklerin, başvuranı insanlık dışı ve aşağılayıcı muamele riskine maruz bıraktığını belirtmiştir. Ayrıca, sığınmacının Yunanistan'da etkin bir başvuru yoluna sahip olmamasını da AİHS'in 13. maddesinin ihlali olarak kabul etmiştir. Bu karar, "sistemik eksiklikler" doktrininin temellerini atmıştır.
• Tarakhel v. Switzerland (Büyük Daire, 2014): Bu kararda AİHM, İtalya'daki sığınmacı kabul koşullarına ilişkin endişeleri ele almıştır. Mahkeme, İtalya'daki genel koşulların her Dublin transferi için AİHS'in 3. maddesinin ihlaline yol açmayabileceğini, ancak özellikle ailelerin ve savunmasız kişilerin (örneğin küçük çocuklu aileler) transferi durumunda, ilgili devletin İtalya makamlarından transfer edilecek aileye uygun barınma koşullarının sağlanacağına dair bireysel garantiler alması gerektiğini belirtmiştir. Aksi takdirde, transfer AİHS'in 3. maddesini ihlal edebilir.
• A.S. v. Switzerland (2018): AİHM, İsviçre'nin bir sığınmacıyı İtalya'ya transfer etmesini AİHS'in 3. maddesini ihlal etmediğine karar vermiştir. Bu davada Mahkeme, İtalya'nın sığınma sistemiyle ilgili genel endişelerin hala mevcut olduğunu kabul etmekle birlikte, başvurucunun savunmasız durumda olmadığına ve İsviçre makamlarının bireysel olarak başvurucunun durumunu değerlendirirken, İtalya'daki potansiyel riskleri göz önünde bulundurduğuna dikkat çekmiştir. Mahkeme, transferin AİHS'in 3. maddesini ihlal ettiğini göstermek için "yeterli bireysel koşul" bulunmadığı sonucuna varmıştır.

Bu kararlar, AİHM'in Dublin transferleriyle ilgili değerlendirmesinde iki temel ilkeyi ortaya koymaktadır:

1. Genel (Sistemik) Eksiklikler: Gönderilecek ülkenin sığınma prosedürlerinde veya kabul koşullarında, herkesi insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele riskine sokan yapısal ve sistemik eksiklikler bulunması.
2. Bireysel (Özel) Riskler: Sığınmacının özel durumundan kaynaklanan (örneğin sağlık sorunları, yaş, aile durumu, savunmasızlık) ve gönderileceği ülkede insaniyet dışı veya aşağılayıcı muamele riskiyle karşılaşma olasılığı. Bu durumda, transfer eden devletin bireysel güvenceler alması gerekebilir.

AİHM'e Başvuru Süreci

Dublin transfer kararına karşı ulusal hukuktaki tüm başvuru yolları tüketildikten sonra, birey AİHM'e başvurabilir. Başvuru, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 34. maddesi uyarınca yapılmalıdır.

Kabul Edilebilirlik Kriterleri

AİHM, ancak belirli kabul edilebilirlik kriterlerini karşılayan başvuruları incelemeye alır (AİHS m. 35):

• Ulusal Hukuk Yollarının Tüketilmesi: Başvurucu, ihlal edildiğini iddia ettiği hakla ilgili olarak ulusal hukukta mevcut tüm etkili başvuru yollarını (idari ve yargısal) tüketmiş olmalıdır. Dublin transferleri söz konusu olduğunda, bu genellikle idari itirazları ve transferi durdurmaya yönelik yargı süreçlerini (örneğin yürütmenin durdurulması talepli iptal davası) içerir.
• Dört Aylık Süre Kuralı: Ulusal hukuk yollarının tüketilmesinden itibaren dört ay içinde AİHM'e başvurulmalıdır. Daha önce altı ay olan bu süre, 1 Şubat 2022 tarihinde yürürlüğe giren AİHS Protokol No. 15 ile dört aya indirilmiştir. Bu kural Dublin transfer davalarında özellikle önemlidir, zira transfer kararları genellikle kısa sürede uygulanmaktadır.
• "Önemli Zarar" Kriteri: Başvuru, önemli bir zarara neden olmamalıdır. Ancak, insan hakları ihlali iddiaları genellikle bu kriterin istisnası olarak kabul edilir.
• Açıkça Dayanaktan Yoksun Olmama: Başvuru, açıkça dayanaktan yoksun veya Sözleşme hükümleriyle bağdaşmayan nitelikte olmamalıdır.
• Mahkeme Tarafından Daha Önce İncelenmemiş Olma: Mahkeme, aynı başvuruyu daha önce incelememiş olmalı ve başvuru başka bir uluslararası inceleme veya uzlaştırma prosedürüne tabi olmamalıdır.

Dublin transferi davalarında, ulusal hukuk yollarının tüketilmesi ve dört aylık süre kuralı hayati öneme sahiptir. Transferin gerçekleşme riski nedeniyle, başvuranların çoğu zaman geçici tedbir talebinde bulunması gerekmektedir.

AİHM İç Tüzüğü Madde 39: Geçici Tedbirler

AİHM İç Tüzüğü'nün 39. maddesi, Mahkeme'nin bir başvurucu için "ciddi ve telafisi mümkün olmayan bir zarar" riskini önlemek amacıyla bir devlete geçici tedbir alma talimatı verme yetkisini düzenler. Bu, özellikle bir kişinin gönderileceği ülkede işkence veya insanlık dışı muamele riski altında olduğu durumlarda kritik öneme sahiptir. Dublin transferleri, genellikle bu tür riskleri barındırdığı için, 39. madde uyarınca geçici tedbir talepleri sıkça yapılmaktadır.

Geçici Tedbir Talep Etme Şartları

• Aciliyet: Başvurucunun transferine ilişkin karar kesinleşmiş ve transferin çok yakın bir zamanda gerçekleşme riski bulunmalıdır. Genellikle ulusal mahkemelerin transferi durdurma talebini reddetmesinden hemen sonra talepte bulunulur.
• Ciddi ve Telafisi Mümkün Olmayan Zarar Riski: Başvurucu, transfer edilmesi durumunda AİHS'in 2. veya 3. maddesi uyarınca ciddi ve telafisi mümkün olmayan bir zarara maruz kalma riskiyle karşı karşıya olduğunu ikna edici bir şekilde göstermelidir. Bu, AİHM'in M.S.S. v. Belgium and Greece ve Tarakhel v. Switzerland kararlarında ortaya konulan ilkelerle uyumlu olarak, gönderilecek ülkedeki sığınma sisteminin genel eksiklikleri veya başvurucunun bireysel durumu (sağlık sorunları, savunmasızlık, vb.) ile gerekçelendirilebilir.
• Ulusal Hukuk Yollarının Tüketilmesi (veya Tüketilememesi): AİHM, genellikle ulusal hukuktaki etkili başvuru yolları tüketilmeden geçici tedbir kararı vermez. Ancak, istisnai durumlarda, ulusal makamların başvurucunun iddialarını yeterince değerlendirmediği veya ulusal yolların etkili olmadığı durumlarda da tedbir kararı verebilir.

Geçici Tedbir Talebinin Hazırlanması

Geçici tedbir talebi, AİHM'e yapılan esas başvurunun bir parçası olarak veya ayrı bir dilekçeyle yapılabilir. Talepte şu bilgiler açıkça belirtilmelidir:

1. Başvurucunun Kimliği ve Temsilcisi: Başvurucunun adı, soyadı, doğum tarihi, uyruğu ve avukatının iletişim bilgileri.
2. Davalı Devlet: Dublin transferi kararını veren devlet.
3. Talep Edilen Tedbirin Niteliği: Genellikle "transferin durdurulması" veya "sınır dışı edilmenin engellenmesi" şeklinde olur.
4. Gerekçeler: Transferin neden AİHS'in 2. veya 3. maddelerini ihlal edeceğine dair ayrıntılı hukuki ve fiili gerekçeler. Bu, gönderilecek ülkedeki sığınma sisteminin güncel durumu hakkında somut ve doğrulanabilir bilgiler (raporlar, güncel haberler, AİHM/ABAD kararları), başvurucunun savunmasızlığını (sağlık raporları, yaş, aile durumu) gösteren belgelerle desteklenmelidir.
5. Aciliyetin Kanıtı: Transfer kararının tarihi, transferin ne zaman gerçekleşeceği (bilet, sınır dışı etme emri vb.) ve ulusal mahkemelerin son kararının tarihi.
6. Ulusal Hukuk Yollarının Durumu: Ulusal hukuktaki hangi yolların tüketildiği ve sonuçları belirtilmelidir.

AİHM, geçici tedbir taleplerini genellikle çok hızlı bir şekilde değerlendirir ve kararını birkaç saat veya gün içinde verebilir. Geçici tedbir kararı verilmesi, davalı devlete başvurucunun transferini durdurma yükümlülüğü getirir. Bu karar, nihai bir yargılama kararı değildir, ancak Mahkeme başvuruyu esas yönünden inceleyene kadar geçerli kalır.

Dublin III Bağlamında ABAD Kararları ve AİHM Etkileşimi

Avrupa Birliği Adalet Divanı (ABAD), Dublin III Tüzüğü'nün yorumlanmasında ve uygulanmasında temel yetkiye sahiptir. ABAD'ın kararları, üye devletlerin Dublin III kapsamındaki yükümlülüklerini şekillendirir ve dolaylı olarak AİHM'in değerlendirmelerini de etkileyebilir.

Önemli ABAD Kararları

• N.S. v. Secretary of State for the Home Department (Büyük Daire, 2011): Bu karar, AİHM'in M.S.S. v. Belgium and Greece kararıyla aynı günlerde verilmiş ve benzer sonuçlara ulaşmıştır. ABAD, bir üye devletin Dublin III kapsamında bir sığınmacıyı, ilgili üye devlette ciddi ve gerçek bir insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele riski varsa transfer edemeyeceğine hükmetmiştir. Bu karar, Dublin sistemindeki "sistemik eksiklikler" kavramının AB hukukunda da kabul edildiğini göstermiştir.
• Abdullahi (Büyük Daire, 2017): Bu davada ABAD, bir üye devletin Dublin III kapsamında transfer edeceği ülkede sığınmacı kabul koşullarının veya sığınma prosedürlerinin genel işleyişindeki eksikliklerin, kişinin AİHS'in 3. maddesi anlamında gerçek bir riskle karşı karşıya kalacağını göstermesi durumunda transferi durdurması gerektiğine karar vermiştir. ABAD, bu tür risklerin varlığını tespit etmek için uluslararası kuruluş raporları ve AİHM kararları gibi güvenilir bilgi kaynaklarına atıfta bulunmuştur.
• A, B ve C v. Minister for Justice and Equality (Büyük Daire, 2017): Bu karar, Dublin III Tüzüğü'nün 17. maddesindeki "egemenlik kaydı"nın uygulanmasına ilişkin önemli açıklamalarda bulunmuştur. ABAD, bir üye devletin, transfer edeceği ülkede sistemik eksiklikler olmasa bile, kendi takdir yetkisini kullanarak bir sığınma başvurusunu incelemeyi üstlenebileceğini belirtmiştir.

ABAD kararları, üye devletlerin Dublin III kapsamındaki yükümlülüklerini belirlerken, AİHM kararları ise bu yükümlülüklerin AİHS ile uyumluluğunu değerlendirir. Her iki Mahkeme de sığınmacıların haklarının korunması konusunda ortak bir zeminde buluşmaktadır. AİHM, genellikle ABAD kararlarını ve AB hukukunun genel ilkelerini dikkate alarak, AİHS'in yorumunu yapar. Özellikle Dublin transferleriyle ilgili davalarda, ulusal mahkemelerin ve AİHM'in, ABAD kararlarını ve sığınmacının gönderileceği ülkedeki durumu gösteren güncel bilgileri dikkate alması beklenir.

2026'da AMMR'ye Geçiş ve Etkileri

2024 yılında kabul edilen ve 2026'da tam olarak yürürlüğe girmesi beklenen Yeni Avrupa Göç ve İltica Paktı kapsamında, Dublin III Tüzüğü'nün yerini alacak olan "İltica ve Göç Yönetimi Yönetmeliği" (Asylum and Migration Management Regulation - AMMR) önemli değişiklikler getirecektir. Bu yeni yönetmelik, AB'nin sığınma ve göç politikalarını daha kapsamlı bir şekilde ele almayı hedeflemektedir.

AMMR, Dublin sistemini daha etkin ve verimli hale getirmeyi amaçlamakla birlikte, temel insan hakları güvencelerinin korunması yönündeki tartışmalar devam etmektedir. Yönetmeliğin yürürlüğe girmesiyle birlikte, sığınma başvurusu incelemekten sorumlu devletin belirlenmesi kriterlerinde bazı değişiklikler olması ve özellikle kriz durumlarında veya üye devletler üzerinde aşırı yük olduğunda dayanışma mekanizmalarının devreye girmesi beklenmektedir.

AMMR'nin AİHM ve Rule 39 geçici tedbirleri üzerindeki doğrudan etkisi, şimdiden kesin olarak belirlenemese de, temel insan hakları ilkeleri değişmeyecektir. AİHM, yeni yönetmelik altında verilen transfer kararlarının da AİHS'e uygunluğunu değerlendirmeye devam edecektir. Gönderilecek ülkedeki "sistemik eksiklikler" veya "bireysel riskler"in varlığı durumunda, AİHS'in 2. ve 3. maddeleri kapsamında AİHM'in müdahale yetkisi ve Rule 39 geçici tedbirleri, sığınmacıların haklarını korumak için yine kritik bir araç olacaktır. Yeni düzenlemeler, AB üyesi devletlerin sığınmacı kabul kapasiteleri ve prosedürleri üzerinde değişikliklere yol açabilir, bu da AİHM'in gelecekteki değerlendirmelerinde dikkate alacağı yeni faktörler oluşturabilir. Özellikle, yeni yönetmelik kapsamında ortaya çıkabilecek "hızlı sınır prosedürleri" veya "sınırda kabul merkezleri" gibi uygulamaların AİHS ile uyumluluğu, gelecekte AİHM'in önündeki önemli konulardan biri olacaktır.

Sonuç

Dublin III Tüzüğü kapsamında verilen transfer kararları, sığınmacılar için ciddi insan hakları riskleri taşıyabilir. Bu tür durumlarda, AİHM'e başvuru ve özellikle AİHM İç Tüzüğü'nün 39. maddesi uyarınca geçici tedbir talebinde bulunma imkanı, sığınmacıların temel haklarını korumak için hayati bir mekanizma sunmaktadır. Başvurucuların ve hukuki temsilcilerinin, ulusal hukuk yollarını etkin bir şekilde tüketmesi, AİHM'in kabul edilebilirlik kriterlerini dikkatle incelemesi ve geçici tedbir taleplerini sağlam gerekçelerle ve kanıtlarla desteklemesi büyük önem taşımaktadır. AİHM'in M.S.S. ve Tarakhel gibi kararları, bu süreçte başvuranların elindeki güçlü emsal teşkil etmektedir. Yeni İltica ve Göç Yönetimi Yönetmeliği'nin yürürlüğe girmesiyle birlikte dahi, AİHS'in temel güvenceleri ve AİHM'in denetleyici rolü, sığınmacıların insan haklarının korunmasında merkezi bir konumda kalmaya devam edecektir.

Sık Sorulan Sorular

1. Dublin III kapsamında AİHM'e başvurmadan önce hangi adımları tamamlamalıyım? AİHM'e başvurmadan önce, Dublin transfer kararına karşı ulusal hukuktaki tüm etkili başvuru yollarını (idari itirazlar, iptal davası, yürütmenin durdurulması talebi gibi yargı yolları) tüketmiş olmanız gerekmektedir. Ulusal yargı mercilerinin nihai kararından sonra AİHM'e başvurabilirsiniz.

2. AİHM'e başvuru için son süre nedir? Ulusal hukuk yollarının tüketilmesinden (genellikle en son kesinleşen mahkeme kararının tebliğ edildiği tarihten) itibaren dört ay içinde AİHM'e başvurulması gerekmektedir. Bu süre, 1 Şubat 2022 tarihinden itibaren geçerli olmuştur.

3. Geçici tedbir talebi (Rule 39) ne zaman yapılmalıdır? Geçici tedbir talebi, başvurucunun transferinin çok yakın zamanda gerçekleşme riski olduğunda ve telafisi mümkün olmayan bir zarar görme olasılığı bulunduğunda yapılmalıdır. Genellikle ulusal mahkemelerin transferi durdurma talebini reddetmesinden ve transferin fiilen uygulanması ihtimali ortaya çıktığında talep edilir.

4. Geçici tedbir talebim reddedilirse ne olur? Geçici tedbir talebinin reddedilmesi, AİHM'in başvuruyu esas yönünden incelemeyeceği anlamına gelmez. Ancak, başvurucu geçici olarak korunmadığı için transfer gerçekleşebilir. Bu durumda, başvurucu transfer edildikten sonra davası devam edebilir, ancak ihlalin sonuçları geri dönülemez hale gelebilir.

5. Hangi durumlarda AİHM, Dublin transferini durdurma kararı verir (Rule 39)? AİHM, başvurucunun transfer edileceği ülkede AİHS'in 2. (Yaşam Hakkı) veya 3. (İşkence Yasağı) maddelerinin ihlal edileceğine dair ciddi ve gerçek bir riskin bulunduğunu tespit ettiğinde geçici tedbir kararı verebilir. Bu risk, gönderilecek ülkedeki sığınma sisteminin genel eksikliklerinden veya başvurucunun özel durumundan (savunmasızlık, sağlık sorunları vb.) kaynaklanabilir.

6. Avukat tutmak zorunlu mudur? AİHM'e bireysel başvuru için avukat tutma zorunluluğu yoktur. Ancak, özellikle Rule 39 geçici tedbir talepleri gibi karmaşık ve acil durumlarda, insan hakları hukuku konusunda uzman bir avukatın yardımı, başvurunun başarı şansını önemli ölçüde artıracaktır. AİHM İç Tüzüğü'nün 36. maddesi uyarınca Mahkeme, başvurunun iletişime açılmasının ardından avukat temsilini zorunlu kılabilir.

Önemli Not: Bu makalede yer alan bilgiler genel bilgilendirme amacı taşımaktadır ve hukuki tavsiye niteliğinde değildir. Özel durumunuz için mutlaka uzman bir avukattan profesyonel hukuki destek almanız önerilir.