Dublin Sürecinde Çalışma ve Sosyal Yardım

Dublin Sürecinde Çalışma ve Sosyal Yardım

Dublin III Tüzüğü (AB 604/2013), uluslararası koruma başvurularının incelenmesinden sorumlu üye devleti belirleyen bir mekanizma olmakla birlikte, iltica prosedürünün bu kritik aşamasında başvuru sahiplerinin çalışma iznine erişimi ve sosyal yardım hakları konusu genellikle göz ardı edilmektedir. Bu rehber makale, Dublin sistemi içinde yer alan bireylerin çalışma ve sosyal yardımlarla ilgili haklarına, ilgili yasal çerçevelere ve pratikte karşılaşılan durumlara odaklanarak kapsamlı bir bakış sunmayı amaçlamaktadır. Genel Dublin mekanizmasının işleyişinden ziyade, bu spesifik hakların Dublin III Tüzüğü ve ilgili AB hukuku ışığında nasıl şekillendiğini inceleyeceğiz.

Dublin III Tüzüğü Kapsamında Uluslararası Koruma Başvurusunun Statüsü

Dublin III Tüzüğü, uluslararası koruma başvurusunda bulunan bir kişinin başvurusunun incelenmesinden sorumlu olacak üye devleti belirlerken, başvuru sahibinin yasal statüsünü de dolaylı olarak etkiler. Başvuru sahibi, Dublin prosedürü devam ederken, yani hangi devletin sorumlu olduğunun belirlenme aşamasında, uluslararası koruma başvuru sahibi statüsündedir. Bu statü, ilgili üye devletin ulusal mevzuatına ve AB'nin Kabul Yönergesi'ne (2013/33/EU) uygun olarak belirli haklar ve yükümlülükler taşır.

Dublin prosedürü, bir üye devletin bir başka üye devlete sorumluluk devri talebinde bulunmasıyla başlar ve bu talebin kabul edilmesi veya belirli süreler içinde itiraz edilmemesi halinde sorumluluğun devredilmesiyle devam eder. Bu süreç boyunca, başvuru sahibi genellikle "transfer edilmeyi bekleyen başvuru sahibi" konumundadır. Bu durum, çalışma iznine erişim ve sosyal yardımlar açısından önemli hukuki sonuçlar doğurur.

Dublin Sürecinde Çalışma İznine Erişim

Dublin prosedürü kapsamındaki uluslararası koruma başvuru sahiplerinin çalışma iznine erişimi, Kabul Yönergesi (2013/33/EU) tarafından düzenlenir. Ancak Dublin prosedürünün doğası gereği, bu yönergenin uygulanması bazı karmaşıklıklar taşır.

Yasal Çerçeve: Kabul Yönergesi ve Ulusal Mevzuat

Kabul Yönergesi'nin 15. maddesi, üye devletlerin uluslararası koruma başvuru sahiplerine, başvurularını yapmalarından itibaren en geç dokuz ay içinde çalışma pazarına erişim sağlamasını emreder. Ancak bu erişim, ulusal mevzuatın belirli koşullarına tabi olabilir. Bu koşullar genellikle iş piyasasının durumu, belirli sektörlerdeki işgücü açıkları veya ülkenin genel istihdam politikalarıyla ilgili olabilir.

Dublin prosedüründeki özel durum ise şudur: Bir başvuru sahibi, başvuruyu yaptığı "ilk üye devlette" bu 9 aylık sürenin dolmasının ardından çalışma iznine erişim hakkına sahip olabilir. Ancak bu başvuru Dublin prosedürüne tabi tutulursa ve başka bir üye devlete transfer edilirse, çalışma iznine erişim hakkı nasıl etkilenir?

Transfer Durumunda Çalışma İzni ve Süre Hesaplaması

Bu durum, hukuki belirsizliklere ve farklı ulusal uygulamalara yol açabilmektedir. Kabul Yönergesi, "iş piyasasına erişim" hakkının başvuru sahibinin uluslararası koruma başvurusunun kabul edilip edilmediği konusundaki karar ilk kez alınana kadar geçerli olduğunu belirtir (Madde 15(1)). Ancak Dublin transferi, başvurunun esasının incelenmesine yönelik bir karar değildir; sadece hangi devletin inceleyeceği kararıdır.

Bazı üye devletler, Dublin transferinin gerçekleşmesi durumunda 9 aylık süreyi yeniden başlatma eğilimindedir. Yani, başvuru sahibi Dublin sorumlusu devlete transfer edildiğinde, bu devlette yeni bir 9 aylık süre beklemek zorunda kalabilir. Bu durum, başvuru sahiplerinin uzun süreler boyunca yasal çalışma iznine erişimden mahrum kalmasına ve ekonomik olarak savunmasız duruma düşmesine neden olabilir.

Ancak AB Adalet Divanı (ABAD), C-528/15 Al Chodor kararında, iltica başvurusunun Dublin sorumlusu devlete devredilmesinin ardından yeni bir bekleme süresinin başlamaması gerektiğine dair önemli bir yorumda bulunmuştur. Mahkeme, başvuru sahibinin çalışma pazarına erişim hakkına ilişkin 9 aylık sürenin, uluslararası koruma başvurusunun sunulduğu tarihten itibaren tek bir süre olarak yorumlanması gerektiğini, transferin bu süreyi sıfırlamaması gerektiğini belirtmiştir. Bu karar, Dublin prosedürü kapsamındaki kişilerin çalışma iznine erişimini güçlendiren önemli bir adımdır. Buna göre, başvuru sahibi bir kez uluslararası koruma başvurusunda bulunduğunda ve 9 aylık süre dolduğunda, Dublin transferi gerçekleşse bile, sorumlu devletin iltica başvurusunun esasını incelemesi ve nihai kararını vermesi beklenirken çalışma iznine erişim hakkının devam etmesi gerekmektedir.

Dublin Prosedüründe Çalışma İznine Erişim Koşulları

Dublin prosedürü kapsamındaki başvuru sahipleri için çalışma izni genellikle şu koşullara bağlıdır:

1. 9 Aylık Sürenin Dolması: Başvurunun sunulmasının ardından en geç 9 ay içinde çalışma pazarına erişim sağlanmalıdır (Al Chodor kararı sonrası tek bir 9 ay).
2. Ulusal Mevzuat Koşulları: Üye devletler, işgücü piyasasının ihtiyaçları, belirli meslek grupları veya coğrafi bölgeler gibi ulusal mevzuatta belirtilen belirli koşullar getirebilir.
3. Bireysel Değerlendirme: Bazı durumlarda, başvuru sahibinin nitelikleri, dil bilgisi veya mevcut iş piyasasındaki boşluklar bireysel olarak değerlendirilebilir.
4. İş Teklifi: Çoğu durumda, çalışma izni alabilmek için geçerli bir iş teklifinin olması şart koşulur.

Pratikte, Dublin sürecinin belirsizliği ve potansiyel transfer riski nedeniyle işverenlerin Dublin başvuru sahiplerine iş teklifinde bulunma konusunda isteksiz olabildikleri görülmektedir. Bu da Dublin başvuru sahipleri için yasal çalışma imkanlarına erişimi daha da zorlaştıran bir faktördür.

Dublin Sürecinde Sosyal Yardım Hakları

Dublin III Tüzüğü, başvuru sahiplerinin haklarına doğrudan değinmese de, AB'nin Kabul Yönergesi (2013/33/EU) ve üye devletlerin ulusal mevzuatı, Dublin prosedürü kapsamındaki kişilerin temel ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik sosyal yardım haklarını düzenler.

Yasal Çerçeve: Kabul Yönergesi ve Temel İhtiyaçlar

Kabul Yönergesi'nin 17. maddesi, üye devletlerin uluslararası koruma başvuru sahiplerine temel ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde kabul koşulları sağlamasını zorunlu kılar. Bu koşullar şunları içerir:

• Barınma: Genellikle mülteci kampları, toplu konaklama merkezleri veya kiralık dairelerde barınma sağlanır.
• Gıda: Yemek kuponları, hazır yemekler veya nakit yardım şeklinde gıda yardımı yapılabilir.
• Giyim: Temel giyim ihtiyaçları için yardım sağlanır.
• Sağlık Hizmetleri: Acil ve temel sağlık hizmetlerine erişim garanti edilmelidir. Yönerge, "acil tıbbi tedavi ve ruh sağlığı sorunları olan kişilere gerekli sağlık hizmeti" sağlanmasını özellikle vurgular (Madde 19).
• Maddi Destek: Günlük ihtiyaçları karşılamak için nakit veya ayni yardımlar (örneğin toplu taşıma kartları) sağlanabilir.

Bu yardımların seviyesi ve şekli üye devletten üye devlete farklılık gösterebilir ancak Yönerge, bu yardımların "insanlık onurunu güvence altına alacak ve başvuru sahiplerinin temel ihtiyaçlarını karşılamalarını sağlayacak" düzeyde olması gerektiğini belirtir (Madde 17(2)).

Dublin Prosedüründe Sosyal Yardımların Sürekliliği

Dublin prosedürünün en karmaşık yönlerinden biri, başvuru sahibinin bir üye devletten diğerine transfer edilmesi durumunda sosyal yardım haklarının sürekliliğidir.

• İlk Üye Devletteki Durum: Bir başvuru sahibi, Dublin prosedürü devam ederken ve potansiyel transfer beklentisiyle "ilk üye devlette" uluslararası koruma başvuru sahibi statüsündeyken, Kabul Yönergesi uyarınca yukarıda belirtilen sosyal yardımlara erişim hakkına sahiptir. Bu yardımlar, transfer kararı alınana veya transfer gerçekleşene kadar devam etmelidir.
• Transfer Sonrası Durum: Başvuru sahibi Dublin sorumlusu devlete transfer edildiğinde, bu devletin ulusal mevzuatı ve Kabul Yönergesi doğrultusunda sosyal yardım sağlaması beklenir. Transferin kendisi, bu hakların sona ermesi için bir gerekçe teşkil etmez.

Ancak pratikte, transferler sırasında idari gecikmeler ve bürokratik engeller nedeniyle sosyal yardımların kesintiye uğradığı veya aksadığı durumlar yaşanabilmektedir. Başvuru sahipleri, transfer öncesi devlette aldıkları yardımların kesilmesi ve transfer sonrası devlette yeni yardımların başlaması arasındaki geçiş döneminde zorluklar yaşayabilmektedir.

Özel Durumlar ve Hassas Kişiler

Kabul Yönergesi, özellikle hassas durumdaki kişilerin (örneğin refakatsiz küçükler, engelliler, hamile kadınlar, tek ebeveynli aileler, işkence veya şiddet mağdurları) kabul koşullarının değerlendirilmesinde özel ihtiyaçlarının dikkate alınmasını şart koşar (Madde 21-22). Dublin prosedüründe de bu hassasiyet geçerlidir. Özellikle refakatsiz küçüklerin transferleri, menfaatlerinin en iyi şekilde gözetilmesi ilkesi uyarınca özel prosedürlere tabidir ve bu kişilerin sosyal yardım ve barınma hakları daha dikkatli bir şekilde korunmalıdır.

AİHM ve ABAD Kararlarının Etkisi

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ve AB Adalet Divanı (ABAD), Dublin prosedürü kapsamındaki sosyal yardımlar ve yaşam koşullarına ilişkin önemli kararlar vermiştir.

• AİHM'in M.S.S. / Belçika ve Yunanistan Kararı (2011): Bu karar, Yunanistan'daki kabul koşullarının insanlık dışı ve aşağılayıcı muamele teşkil ettiğini tespit ederek, Dublin transferlerinin insan hakları ihlallerine yol açabileceği durumlarda üye devletlerin sorumluluğunu ortaya koymuştur. Bu karar, Dublin transferlerinin her zaman otomatik olarak yapılamayacağını ve transfer öncesi sorumlu devletin kabul koşullarının detaylı bir şekilde değerlendirilmesini gerektirdiğini göstermiştir. Bu kararın ardından Kabul Yönergesi'nde ciddi değişiklikler yapılarak, üye devletlerin kabul koşullarını garanti etme yükümlülüğü pekiştirilmiştir.
• ABAD'ın C-578/16 P.I. ve Diğerleri Kararı (2018): Bu karar, özellikle Dublin transferlerinin hassas kişilerin, özellikle de çocukların hakları üzerindeki potansiyel etkisini incelemiştir. Mahkeme, Dublin prosedürünün uygulanmasında çocukların yüksek menfaatlerinin birincil endişe olması gerektiğini vurgulamış ve kabul koşullarının yetersizliğinin bir transferin yasallığını etkileyebileceğini belirtmiştir.

Bu kararlar, Dublin sisteminin salt prosedürel bir mekanizma olmadığını, aynı zamanda insan hakları ve temel ihtiyaçların karşılanması yükümlülükleriyle iç içe olduğunu ortaya koymaktadır.

AMMR'ye Geçiş ve Gelecek Perspektifi (2026)

2026 yılında yürürlüğe girmesi beklenen Göç ve İltica Anlaşması Yönetmeliği (AMMR), Dublin III Tüzüğü'nün yerini alacaktır. AMMR, mevcut Dublin sisteminin bazı eksikliklerini gidermeyi ve sorumluluk paylaşımını güçlendirmeyi hedeflerken, uluslararası koruma başvuru sahiplerinin çalışma ve sosyal yardım hakları üzerinde de potansiyel etkileri olacaktır.

AMMR'nin taslakları ve tartışmaları, özellikle sınır prosedürleri ve iltica prosedürünün hızlandırılması konularına odaklanmaktadır. Bu durum, iltica başvurusunun kabul edilebilirliğinin hızla belirlenmesini ve başvuru sahiplerinin statülerinin daha hızlı netleşmesini sağlayabilir. Teorik olarak, daha hızlı karar verme süreçleri, çalışma iznine erişim ve sosyal yardımlara ulaşım konusunda belirsizlik sürelerini azaltabilir. Ancak aynı zamanda, hızlandırılmış prosedürlerin, bireylerin haklarının tam olarak değerlendirilmesini riske atabileceği endişeleri de mevcuttur.

AMMR'nin çalışma ve sosyal yardım haklarına ilişkin doğrudan detaylı hükümleri olmasa da, yeni sistemin genel işleyişi, Kabul Yönergesi'nin (2013/33/EU) gelecekteki revizyonları ve ulusal mevzuat değişiklikleriyle birlikte bu alanları dolaylı olarak etkileyecektir. Özellikle, yeni "dayanışma mekanizması" ile sorumluluk devralan üye devletlerin, bu sorumluluğu yerine getirirken başvuru sahiplerinin temel haklarını da sağlamaları gerekecektir.

Sonuç

Dublin Sürecinde çalışma iznine erişim ve sosyal yardım hakları, uluslararası koruma başvuru sahiplerinin onurlu bir yaşam sürdürebilmeleri ve entegrasyon süreçlerine başlayabilmeleri için hayati öneme sahiptir. Dublin III Tüzüğü doğrudan bu hakları düzenlemese de, AB Kabul Yönergesi (2013/33/EU) ve ABAD ile AİHM kararları, üye devletlere bu konularda önemli yükümlülükler getirmektedir.

Başvuru sahipleri, başvurularını yapmalarından itibaren belirli bir süre sonra çalışma iznine erişim hakkına sahip olmalı ve Dublin transferi bu süreyi sıfırlamamalıdır. Ayrıca, temel ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde barınma, gıda, sağlık ve maddi yardımlara kesintisiz erişim sağlanmalıdır. Pratikteki zorluklara rağmen, hukuki çerçeve ve mahkeme kararları, Dublin prosedürü kapsamındaki bireylerin haklarını koruma yönünde evrilmektedir. Gelecekteki AMMR'ye geçiş süreci, bu hakların daha tutarlı ve etkin bir şekilde uygulanması için yeni fırsatlar ve aynı zamanda yeni zorluklar getirecektir.

Sık Sorulan Sorular

1. Dublin prosedürü devam ederken çalışma izni alabilir miyim?

Evet, Kabul Yönergesi'ne göre, uluslararası koruma başvurunuzu yaptığınız tarihten itibaren en geç 9 ay içinde çalışma pazarına erişim hakkına sahip olmanız gerekir. AB Adalet Divanı'nın Al Chodor kararı uyarınca, Dublin transferi bu 9 aylık süreyi sıfırlamamalıdır. Ancak ulusal mevzuatın belirlediği ek koşullar (örneğin iş teklifi) geçerli olabilir.

2. Dublin transferi gerçekleşirse sosyal yardımlarım kesilir mi?

Dublin transferinin kendisi, sosyal yardım haklarınızın sona ermesi için bir gerekçe değildir. İlk üye devletteki sosyal yardımlarınız, transferin gerçekleştiği ana kadar devam etmeli, transfer olduğunuz Dublin sorumlusu devlette ise yeni sosyal yardımlarınız başlamalıdır. Ancak pratikte, idari gecikmeler ve bürokratik engeller nedeniyle geçiş döneminde kesintiler yaşanabilmektedir.

3. Dublin prosedürü kapsamındaki sağlık hizmetlerine erişimim nasıl?

Kabul Yönergesi'ne göre, uluslararası koruma başvuru sahiplerine acil tıbbi tedavi ve ruh sağlığı sorunları olan kişilere gerekli sağlık hizmetleri dahil olmak üzere temel sağlık hizmetlerine erişim sağlanması zorunludur.

4. Dublin prosedüründeyken barınma hakkım var mı?

Evet, Kabul Yönergesi uyarınca, üye devletler uluslararası koruma başvuru sahiplerine insanlık onuruna yakışır bir şekilde barınma sağlamakla yükümlüdür. Bu genellikle mülteci kampları, toplu konaklama merkezleri veya diğer barınma düzenlemeleri şeklinde olabilir.

5. Dublin prosedüründeki hassas kişiler (çocuklar, engelliler vb.) için özel haklar var mı?

Evet, Kabul Yönergesi, refakatsiz küçükler, engelliler, hamile kadınlar, tek ebeveynli aileler, işkence veya şiddet mağdurları gibi hassas durumdaki kişilerin özel ihtiyaçlarının kabul koşullarının değerlendirilmesinde dikkate alınmasını ve onlara özel destek sağlanmasını öngörür.

Bu makalede sunulan bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Özel durumunuzla ilgili hukuki danışmanlık almak için nitelikli bir hukuk uzmanına başvurmanız tavsiye edilir.