Macaristan'a Dublin Transferi

Macaristan'a Dublin Transferi: Yasal Çerçeve ve Uygulama

Dublin III Tüzüğü (AB 604/2013), sığınmacıların iltica başvurularını incelemekten hangi üye devletin sorumlu olduğunu belirleyen temel AB düzenlemesidir. Bu tüzük, başvuru sahiplerinin bir AB ülkesinden diğerine transfer edilmesine olanak tanır ve bu transferler, ilgili devletler için önemli hukuki ve pratik sonuçlar doğurur. Macaristan, Dublin sistemi içinde özel bir konuma sahiptir; zira hem coğrafi konumu hem de ulusal iltica politikaları nedeniyle sıkça Dublin transferlerine konu olmuştur. Bu makale, Dublin III Tüzüğü çerçevesinde Macaristan'a yapılan veya yapılması planlanan transferleri, ilgili yasal hükümleri, bu alandaki Avrupa Adalet Divanı (ABAD) ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarını ve mevcut durumu ele almaktadır.

Dublin III Tüzüğü'nün Temel İlkeleri ve Macaristan Bağlamı

Dublin III Tüzüğü'nün temel amacı, bir iltica başvurusunun yalnızca bir üye devlet tarafından incelenmesini sağlayarak "tek başvuru" ve "bir devletin sorumluluğu" ilkelerini hayata geçirmektir. Bu, aynı kişinin birden fazla ülkede iltica başvurusunda bulunmasını engellemeyi ve başvuru sahiplerinin sistem içinde kaybolmasını önlemeyi hedefler. Tüzük, sorumluluğu belirlemek için bir hiyerarşi kurar: refakatçisiz küçükler, aile birleşimi, vize veya oturma izni veren devlet ve yasa dışı giriş yapılan ilk ülke gibi kriterler mevcuttur.

Macaristan, özellikle 2015 göç krizinden sonra, AB dış sınırlarında önemli bir geçiş ülkesi haline gelmiştir. Bu durum, Tüzük'ün 13. maddesi uyarınca, "üçüncü bir ülkeden bir üye devlete yasadışı yoldan girmiş" olan başvuru sahiplerinin sorumluluğunun genellikle Macaristan'a yüklenmesine neden olmuştur. Ancak, Macaristan'ın iltica prosedürlerine ve kabul koşullarına yönelik endişeler, özellikle diğer üye devletler açısından, bu transferlerin uygunluğunu sık sık sorgulatmıştır.

Sorumluluk Kriterleri ve Macaristan

Dublin III Tüzüğü, sorumluluğu belirlemek için belirli kriterler sıralar. Macaristan'a yönelik transferlerde en sık kullanılan kriterler şunlardır:

• Madde 13 (Yasa Dışı Giriş): "Üçüncü bir ülkeden bir üye devlete yasadışı yoldan kara, deniz veya hava yoluyla giren veya AB içinde yasa dışı kalmaya devam eden bir başvuru sahibinin, bu yasa dışı giriş veya kalışın tespit edildiği üye devletin sorumluluğundadır." Macaristan, AB'nin dış sınırında yer alması ve Batı Balkan rotası üzerindeki konumu nedeniyle, bu maddeye göre sıkça sorumlu devlet olarak belirlenir.
• Madde 12 (Vize veya Oturma İzni): Eğer başvuru sahibi Macaristan tarafından verilen geçerli bir vize veya oturma iznine sahipse, Macaristan sorumlu olabilir. Ancak bu, Macaristan'a transfer edilen kişiler için daha az yaygın bir durumdur.
• Madde 16 (İkincil Hareket): Bir kişinin Macaristan'da uluslararası koruma başvurusu yaptıktan sonra başka bir AB ülkesine geçmesi durumunda, Macaristan ilk başvuru ülkesi olarak sorumluluğu devam edebilir.

Bu kriterlerin uygulanması, üye devletler arasında "devir talepleri" (take charge request) veya "geri alma talepleri" (take back request) aracılığıyla gerçekleşir. Macaristan, Dublin sistemine yapılan taleplere genellikle olumsuz yanıt veren veya yanıt vermeyen bir ülke olarak öne çıkmıştır, bu da sistemin işleyişinde aksaklıklara yol açmıştır.

Dublin Transferlerinin Hukuki Sınırları: AİHM ve ABAD Kararları

Dublin III Tüzüğü, temel olarak bir yeterlilik tüzüğü olsa da, tüzüğün 3. maddesi uyarınca, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele riski söz konusu olduğunda bir başvuru sahibi sorumlu devlete transfer edilemez. Bu madde, üye devletlere "egemenlik kaydı" (sovereignty clause) ve "insani kaygı maddesi" (humanitarian clause) ile istisnai durumları uygulama yetkisi verir. Ancak asıl sınırlandırma, AB hukukunun ve uluslararası insan hakları hukukunun genel ilkelerinden gelir. Özellikle AİHM'nin ve ABAD'ın içtihatları, bu transferlerin sınırlarını çizmiştir.

AİHM'nin Dönüm Noktası Kararları

• M.S.S. / Belçika ve Yunanistan (2011): Bu karar, AİHM tarihinde bir dönüm noktasıdır. Mahkeme, Belçika'nın bir Afgan sığınmacıyı Yunanistan'a Dublin III Tüzüğü kapsamında transfer etmesinin, Yunanistan'daki iltica koşulları ve iltica prosedüründeki sistemik aksaklıklar nedeniyle İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi'nin (İHAS) 3. maddesi'nin (işkence ve insanlık dışı muamele yasağı) ihlaline yol açtığına hükmetmiştir. Bu karar, Dublin transferlerinde, sorumlu devletin iltica sistemi ve kabul koşullarının detaylı bir şekilde incelenmesi gerektiğini ortaya koymuştur.
• Tarakhel / İsviçre (2014): Bu kararda AİHM, İsviçre'nin Afgan bir aileyi İtalya'ya Dublin III kapsamında transfer etmesinin, aile için kabul koşullarının yetersiz olma riski nedeniyle İHAS 3. maddesini ihlal edebileceğine karar vermiştir. Mahkeme, özellikle hassas kişilerin (çocuklar gibi) transferlerinde, gönderen devletin, hedef ülkedeki kabul koşullarının yeterliliği konusunda bireysel güvenceler alması gerektiğini belirtmiştir.

ABAD'ın Kararları ve Macaristan

ABAD, Dublin III Tüzüğü'nün yorumlanmasında ve uygulanmasında kilit bir rol oynamıştır. ABAD, özellikle "sistemik eksiklikler" kavramını ve bunun transferler üzerindeki etkisini açıklamıştır.

• N.S. ve M.E. / İngiltere ve İrlanda (2011): Bu davada ABAD, bir üye devletteki iltica prosedürlerinde veya kabul koşullarında "sistemik eksikliklerin" bulunması durumunda, bu durumun başvuru sahibinin insanlık dışı veya aşağılayıcı muameleye maruz kalacağı konusunda "ciddi nedenler" doğuruyorsa, transferin yapılamayacağını belirtmiştir. Bu karar, AİHM'nin M.S.S. kararıyla uyumlu bir çerçeve sunmuştur.
• C-648/11 "P.I.P." Kararı (2013): Bu kararda ABAD, sığınmacıların kendilerine bildirilmeden bir üye devlete transfer edilmeleri durumunda, bunun hukuka aykırı olacağını ve kişilerin etkin hukuki başvuru hakkının ihlal edileceğini belirtmiştir.
• C-490/19 "A, B, C / Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid" Kararı (2020): Bu kararda ABAD, bir üye devletin diğer bir üye devlette iltica koşullarında genel veya sistemik eksiklikler olduğuna dair bilgiye sahip olması halinde, bu ülkeye transferin 3. madde 2. paragrafın ihlali anlamına gelebileceğini teyit etmiştir.

Macaristan'a özgü olarak, ABAD doğrudan bir "Macaristan'a transfer yasağı" getiren bir karar yayınlamamıştır. Ancak ABAD'ın genel içtihatları ve AİHM'nin M.S.S. kararı sonrası oluşan iklim, diğer üye devletlerin Macaristan'a transfer yapmadan önce Macaristan'daki iltica koşullarını ve prosedürlerini dikkatle incelemesini zorunlu kılmıştır. Özellikle sivil toplum kuruluşları ve uluslararası raporlar, Macaristan'ın iltica sistemindeki:

• Sınır Prosedürleri ve Erişimin Engellenmesi: Sığınma başvurusunda bulunmak isteyenlere fiziksel ve hukuki erişimin kısıtlanması, "transit bölgelerde" bekletme ve başvuru haklarının engellenmesi.
• Geri İtmeler (Pushbacks): Sınırda uluslararası hukuka aykırı şekilde geri itme uygulamaları.
• Kabul Koşullarının Yetersizliği: Özellikle hassas gruplar (aileler, refakatsiz küçükler) için uygun barınma, gıda ve sağlık hizmetlerinin yetersizliği.
• Hukuki Destek ve Adil Prosedür Eksikliği: Başvuru sahiplerinin hukuki yardıma erişiminde zorluklar ve prosedürlerin adil yürütülmesinde endişeler.
• Cezalandırıcı Yaklaşım: Sığınmacılara yönelik cezalandırıcı ve caydırıcı politikalar.

gibi konulardaki endişeleri sıklıkla dile getirilmiştir. Bu endişeler, bazı üye devlet mahkemelerinin, Macaristan'a transferleri askıya almasına veya reddetmesine yol açmıştır.

Macaristan'ın Ulusal İltica Politikaları ve Dublin Etkisi

Macaristan, 2015 sonrası iltica politikalarında önemli değişikliklere gitmiştir. Bu değişiklikler, büyük ölçüde ülkeye yasa dışı girişleri engellemeye ve sığınma başvurularını kısıtlamaya odaklanmıştır. Özellikle 2017 yılında kabul edilen ve "transit bölgelerde" bekletmeyi zorunlu kılan yasal düzenlemeler, sığınmacıların başvuru süreçlerini daha da zorlaştırmıştır. Avrupa Adalet Divanı, 2020 yılında Macaristan'ın bu "transit bölge" uygulamalarının AB hukukuna aykırı olduğuna hükmetmiştir (C-808/18 "Komisyon/Macaristan" kararı). Buna rağmen Macaristan, AB hukukuyla uyumlu olmayan uygulamalarına devam etmiştir.

Macaristan'ın bu tür politikaları, Dublin III Tüzüğü çerçevesindeki transferler için doğrudan sonuçlar doğurmuştur:

• Risk Değerlendirmeleri: Diğer üye devletler, Macaristan'a bir kişiyi transfer etmeden önce, o kişinin Macaristan'da gerçekten uluslararası koruma başvurusu yapıp yapamayacağı, adil bir prosedüre erişip erişemeyeceği ve kabul koşullarının insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele teşkil etmeyecek düzeyde olup olmadığını dikkatlice değerlendirmek zorunda kalmaktadır.
• Egemenlik Kaydı Kullanımı: Bazı üye devletler, Macaristan'daki durum nedeniyle, Tüzük'ün 17. maddesi 1. fıkrası (egemenlik kaydı) uyarınca, Macaristan'ın sorumluluğu altında olmasına rağmen başvuru sahibinin dosyasını kendileri incelemeyi tercih etmişlerdir.
• Dava Yükü: Macaristan'a transferlerin zorlaşması, ilk başvuru ülkesi olarak belirlenen ancak sistemik eksiklikler nedeniyle transferin gerçekleşemediği durumlarda, diğer üye devletler üzerindeki iltica başvuru yükünü artırmıştır.

Dublin Prosedüründe Hukuki Başvuru Yolları

Dublin transfer kararı alan bir kişi, bu karara karşı hukuki yollara başvurma hakkına sahiptir. Tüzük'ün 27. maddesi, başvuru sahibine "etkin hukuki başvuru" hakkı tanır. Bu, karara itiraz etme ve itirazın incelenmesini beklerken transferin askıya alınması (otomatik askıya alma veya ihtiyati tedbirle) anlamına gelir.

Macaristan'a transfer kararına karşı yapılacak itirazlarda, özellikle Macaristan'daki iltica sistemi ve kabul koşullarına ilişkin güncel bilgiler ve raporlar delil olarak sunulabilir. AİHM ve ABAD kararları, benzer durumlardaki riskleri gösteren önemli emsaller teşkil eder. Başvuru sahibinin hassas durumu (sağlık sorunları, refakatsiz küçükler, ailevi bağlar vb.) da transferin uygunluğunu etkileyen faktörlerdir.

Gelecek: AMMR ve Macaristan

2026'da yürürlüğe girmesi planlanan İltica ve Göç Yönetimi Tüzüğü (AMMR - Asylum and Migration Management Regulation), Dublin sisteminin yerini alacak ve yeni bir sorumluluk paylaşım mekanizması getirecektir. AMMR, mevcut Dublin III Tüzüğü'ndeki bazı eksiklikleri gidermeyi hedeflerken, aynı zamanda AB'ye yasa dışı girişleri daha sıkı kontrol etmeyi amaçlamaktadır.

AMMR'nin Macaristan'a etkileri belirsizdir. Yeni tüzük, dış sınır kontrollerini güçlendirmeyi ve "sınır prosedürleri" uygulamalarını standartlaştırmayı öngörürken, Macaristan'ın bu yeni çerçeveye nasıl uyum sağlayacağı veya ulusal politikalarını ne ölçüde sürdüreceği önemli bir soru işaretidir. AMMR, Dublin sisteminin bazı kusurlarını gidermeyi hedeflese de, üye devletler arasındaki dayanışma ve sorumluluk paylaşımı konusunda hala siyasi engeller bulunmaktadır. Macaristan'ın AB'nin ortak iltica politikalarına yönelik muhalif duruşu, yeni tüzüğün uygulanmasını da zorlaştırabilir. Özellikle, AB hukukunun üstünlüğü ilkesine karşı direnci, AMMR'nin tam olarak işlemesini engelleyebilir.

Sonuç

Macaristan'a Dublin III Tüzüğü kapsamında yapılacak transferler, diğer üye devletler ve başvuru sahipleri için önemli hukuki ve insani endişeler taşımaktadır. AİHM ve ABAD'ın içtihatları, üye devletlerin sorumlu ülkedeki iltica koşullarını ve prosedürlerini dikkatle değerlendirme yükümlülüğünü açıkça ortaya koymuştur. Macaristan'ın katı iltica politikaları ve AB hukukuna aykırı uygulamaları, birçok durumda bu transferlerin askıya alınmasına veya reddedilmesine yol açmıştır. Gelecekteki AMMR, mevcut sistemin sorunlarını çözmeyi hedeflerken, Macaristan'ın AB'nin ortak iltica politikalarına uyumu, bu yeni çerçevenin başarısı için kritik öneme sahip olacaktır. Başvuru sahiplerinin, Dublin transfer kararlarına karşı hukuki yollarını etkin bir şekilde kullanmaları, haklarının korunması açısından hayati önem taşımaktadır.

Sık Sorulan Sorular

1. Dublin transferi nedir ve Macaristan'a neden yapılır? Dublin transferi, bir sığınma başvurusunun hangi AB ülkesi tarafından inceleneceğini belirleyen Dublin III Tüzüğü kapsamında, bir başvuru sahibinin sorumlu üye devlete gönderilmesidir. Macaristan'a transferler genellikle, başvuru sahibinin üçüncü bir ülkeden AB'ye ilk yasa dışı girişini Macaristan üzerinden yapması veya Macaristan tarafından verilen bir vizeye sahip olması gibi durumlarda gerçekleşir.

2. Macaristan'a Dublin transferi her zaman yasal mıdır? Hayır. Dublin III Tüzüğü'nün 3. maddesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 3. maddesi uyarınca, eğer Macaristan'daki iltica sistemi veya kabul koşullarında "sistemik eksiklikler" bulunuyorsa ve bu durum başvuru sahibinin insanlık dışı veya aşağılayıcı muameleye maruz kalma riskini doğuruyorsa, transfer yasal değildir. AİHM ve ABAD kararları bu duruma ışık tutmuştur.

3. Macaristan'daki hangi durumlar transferi engeller? Macaristan'daki iltica prosedürlerine erişimdeki kısıtlamalar (örneğin sınır bölgelerindeki "transit bölgeler"), geri itme uygulamaları, kabul koşullarının yetersizliği (barınma, gıda, sağlık hizmetleri) ve adil bir prosedüre erişimdeki engeller, diğer AB ülkelerinin Macaristan'a transfer yapmasını engelleyebilir. Özellikle hassas durumdaki kişiler (çocuklar, engelliler, kronik hastalar) için risk değerlendirmesi daha titiz yapılır.

4. Dublin transfer kararına itiraz edebilir miyim? Evet, Dublin III Tüzüğü'nün 27. maddesi uyarınca, transfer kararına karşı hukuki yollara başvurma hakkınız vardır. Bu itirazlar genellikle transferin askıya alınmasını talep etme ve kararın yasalara uygunluğunu sorgulama imkanı sunar. İtiraz sürecinde, Macaristan'daki güncel durumu gösteren deliller ve raporlar sunulması önemlidir.

Önemli Not: Bu makalede yer alan bilgiler genel bilgilendirme amacı taşımakta olup, hukuki tavsiye niteliğinde değildir. Özel durumunuzla ilgili hukuki danışmanlık almak için bir uzmana başvurmanız tavsiye edilir.