Psikolojik Rahatsızlık, Travma ve Dublin

Dublin III Tüzüğü (AB 604/2013), Avrupa Birliği'nde uluslararası koruma başvurularının incelenmesinden sorumlu üye devleti belirleyen temel mekanizma olsa da, bireylerin ruh sağlığı ve yaşanmış travmaları, bu sistemin uygulanmasında giderek artan bir önem taşımaktadır. Özellikle sığınmacı ve mültecilerin karşılaştığı savaş, şiddet, işkence, insan ticareti ve göç yolculuğunun zorlukları gibi travmatik deneyimler, psikolojik rahatsızlıkların tetiklenmesine yol açabilmekte ve bu durum, Dublin transfer süreçlerinin yasal ve insani boyutunu derinden etkilemektedir. Bu makale, Dublin III Tüzüğü'nün psikolojik rahatsızlıklar ve travma bağlamındaki uygulamalarını, ilgili madde numaralarını, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ve Avrupa Adalet Divanı (ABAD) kararları ışığında derinlemesine inceleyecektir.

Dublin III Tüzüğü ve Hassasiyet Kavramı

Dublin III Tüzüğü, genel olarak bir başvuru sahibinin hassasiyetini doğrudan bir transfer kriteri olarak tanımlamaz. Ancak, Tüzüğün çeşitli maddeleri ve uygulamaları, başvuru sahiplerinin ruhsal sağlık durumlarının ve travmatik geçmişlerinin dikkate alınmasını gerektiren bir çerçeve sunar. Tüzük, transfer kararı alınmadan önce her bireyin durumunun ayrı ayrı değerlendirilmesi ilkesine dayanır.

Dublin III Tüzüğü Madde 3: Etkili Çare Hakkı ve Hassasiyet

Madde 3(2) İkinci Paragraf: Bu madde, belirli bir Üye Devletin uluslararası koruma başvurusu yapan kişiye "ciddi bir risk taşıyan sistematik eksiklikler" nedeniyle insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele riski taşıması halinde, bu devletin sorumluluğunun başka bir devlete geçmesini öngörür. Bu madde genellikle genel durumlar için yorumlansa da, Yargıtay'ın ve AİHM'nin kararlarıyla, psikolojik rahatsızlığı olan veya travma mağduru hassas bireylerin özel durumlarına uygulanabilirlik kazanmıştır. Örneğin, bir devletin genel sığınma sisteminde hassas kişilere yönelik sistematik yetersizlikler (yeterli sağlık hizmeti veya psikolojik destek eksikliği gibi) mevcutsa, bu durum bireysel bir risk oluşturabilir.

Madde 3(3): Bu madde, Üye Devletlerin insani nedenlerle, aile birleşimi, sağlık durumu veya diğer nedenler gibi herhangi bir kriter veya kanıt göstererek, uluslararası koruma başvurularının incelenmesinden sorumlu olma hakkını (egemenlik yetkisi) kullanmasına izin verir. Psikolojik rahatsızlıklar ve travma geçmişi olan başvuru sahiplerinin hassas durumları, bu "insani nedenler" kapsamında değerlendirilerek bir transferin önüne geçebilir veya başvuru sahibinin tercih ettiği bir ülkeye transferini sağlayabilir.

Dublin III Tüzüğü Madde 17: İnsani Nedenler ve Takdir Yetkisi

Madde 17(1) – Egemenlik Maddesi: Bu madde, Üye Devletlerin, Tüzükte belirtilen kriterlerden bağımsız olarak, insani nedenlere dayanarak, uluslararası koruma başvurusunu kendi topraklarında incelemeye karar verebileceğini belirtir. Psikolojik rahatsızlıkları ve travmatik deneyimleri nedeniyle özellikle savunmasız durumda olan başvuru sahipleri için bu madde hayati önem taşır. Bir Üye Devlet, başvuru sahibinin ruh sağlığı durumu veya travmatik geçmişi nedeniyle, Tüzüğe göre sorumlu başka bir devlete transferinin kişinin ruh sağlığını daha da kötüleştireceği veya yaşamını riske atacağı sonucuna varırsa, bu maddeyi kullanarak başvuruyu kendisi incelemeyi tercih edebilir. Bu, özellikle hassas bireylerin "en iyi çıkarı" ilkesinin ön planda tutulduğu durumlarda devreye girer.

Madde 17(2): Bu madde, refakatsiz çocukların en iyi çıkarlarının gözetilmesi gerektiğini belirtir. Çocuklar söz konusu olduğunda, travma ve psikolojik rahatsızlıkların etkileri çok daha derin olabilir ve bu madde, çocukların ruh sağlığına özel bir önemin verilmesini zorunlu kılar.

Psikolojik Rahatsızlıklar ve Travma Bağlamında Merkezi Kararlar

Dublin sisteminin, psikolojik rahatsızlıklar ve travma mağdurları üzerindeki etkileri, hem Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) hem de Avrupa Adalet Divanı (ABAD) tarafından birçok kararda ele alınmıştır. Bu kararlar, Tüzüğün yorumlanmasında ve uygulanmasında önemli bir rehber niteliğindedir.

AİHM Kararları

AİHM, Dublin III Tüzüğü'nün doğrudan yorumunu yapmaz, ancak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) 3. maddesi (işkence ve insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı) çerçevesinde, Dublin transferlerinin bir bireyin ruh sağlığı üzerindeki potansiyel etkilerini değerlendirir.

• Tarakhel v. İsviçre (2014): Bu karar, özellikle çocuklu aileler gibi hassas gruplar için önemli bir dönüm noktasıdır. AİHM, Dublin transferlerinin gerçekleştiği devlette, başvuru sahibinin temel ihtiyaçlarının karşılanacağına ve uygun kabul koşullarının sağlanacağına dair bireysel güvenceler alınmadığı sürece transferin AİHS Madde 3'e aykırı olabileceğine hükmetmiştir. Bu durum, psikolojik rahatsızlıkları olan veya travma mağduru kişilerin, sorumlu devlette yeterli psikolojik destek ve tedaviye erişimlerinin olup olmadığının değerlendirilmesini gerektirir.
• M.S.S. v. Belçika ve Yunanistan (2011): Bu dava, Yunanistan'daki sığınmacı kabul koşullarının AİHS Madde 3'e aykırı olduğunu ve Belçika'nın sığınmacıyı buraya geri göndermesinin Madde 3'ü ihlal ettiğini belirlemiştir. Karar, bir sığınmacının yaşam koşullarının, özellikle de ruh sağlığını olumsuz etkileyebilecek nitelikteki koşulların, AİHS Madde 3 kapsamına girebileceğini göstermiştir. Her ne kadar doğrudan psikolojik travma odağında olmasa da, bu kararın ruhsal sağlığın korunmasına yönelik genel bir emsal teşkil ettiği açıktır.
• Paposhvili v. Belçika (2016): Bu karar, AİHS Madde 3'ün uygulanma eşiğini genişletmiştir. AİHM, bir kişinin transfer edilmesi durumunda, transferin gerçekleşeceği ülkede mevcut olan sağlık hizmetlerine erişiminin olmaması nedeniyle ciddi acı çekme veya hayatının tehlikeye girmesi riskinin bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir. Psikolojik rahatsızlıklar ve travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) gibi durumlar, bu kararın kapsamına girebilir. Özellikle, kişinin ruh sağlığı durumunun transferle birlikte önemli ölçüde kötüleşeceği veya uygun tedaviye erişimin sağlanamayacağı durumlarda, transfer AİHS Madde 3'ü ihlal edebilir.
• J.D. ve A v. Birleşik Krallık (2019): Bu karar, zihinsel sağlık sorunları olan ve işkence mağduru olan iki bireyin Dublin transferlerinin AİHS Madde 3'e aykırı olabileceğini belirtmiştir. Mahkeme, transferin gerçekleşeceği Üye Devlette, bu bireylerin özel sağlık ihtiyaçlarına uygun bakımın ve tedavinin sağlanacağına dair yeterli güvenceler olmaması halinde, transferin Madde 3'ü ihlal edebileceğine hükmetmiştir. Bu karar, travma mağdurları ve ruhsal rahatsızlığı olan kişilerin hassasiyetine özel bir vurgu yapmaktadır.

ABAD Kararları

ABAD kararları, Dublin III Tüzüğü'nün doğrudan yorumlanması ve AB hukuku çerçevesinde uygulanması açısından belirleyicidir.

• C-648/11 N.S. ve Diğerleri (2012): AİHM'nin M.S.S. kararını takip eden bu karar, Dublin sisteminin uygulanmasında Üye Devletlerin, transfer edilecekleri devletteki sığınmacı kabul koşullarını değerlendirme yükümlülüğünü bir kez daha vurgulamıştır. ABAD, bir Üye Devletin, başvuru sahibinin insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele riskiyle karşılaşacağına dair ciddi nedenler bulunuyorsa, bu kişiyi transfer edemeyeceğine hükmetmiştir. Bu, psikolojik rahatsızlığı olan ve travma mağduru kişilerin özel durumları için de geçerlidir.
• C-578/16 P.I. ve Diğerleri (2018): Bu dava, Madde 3(2) ikinci paragrafının yorumlanmasıyla ilgilidir. ABAD, transfer edilecek Üye Devlette, sığınmacıların genel olarak insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele riskine maruz kaldıklarına dair sistematik eksikliklerin kanıtlanması gerektiğini belirtmiştir. Ancak bu kararın yorumları, özel hassasiyeti olan bireylerin (psikolojik rahatsızlıkları olanlar gibi) durumlarının da bu değerlendirmeye dahil edilebileceği yönündedir. Yeterli ruh sağlığı desteği veya tedaviye erişimdeki sistematik eksiklikler, bu kapsamda değerlendirilebilir.
• C-680/17 ve C-681/17 M. ve A. (2019): Bu kararlar, refakatsiz çocukların en iyi çıkarlarının, Dublin II Tüzüğü'nün 8. maddesi (Dublin III'teki Madde 17(2)'nin öncülü) uyarınca her zaman birincil öncelik olması gerektiğini teyit etmiştir. Çocukların travmatik geçmişleri ve ruhsal sağlık durumları, en iyi çıkarlarının değerlendirilmesinde merkezi bir rol oynamaktadır.
• C-163/17 Y. ve Z. (2018): Bu davada ABAD, bir Üye Devletin, bir başvuru sahibinin sağlık durumu nedeniyle transferinin ölümle sonuçlanması veya sağlık durumunun önemli ölçüde kötüleşmesi riski taşıdığı durumlarda, transferin AB Temel Haklar Şartı'nın 4. maddesini (işkence ve insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı) ihlal edip etmeyeceğini değerlendirmesi gerektiğini belirtmiştir. Psikolojik rahatsızlıklar da bu değerlendirme kapsamına girebilir, özellikle de transferin tetikleyeceği travma veya tedavi eksikliği nedeniyle hayati risk oluşuyorsa.

Dublin Transfer Kararının Psikolojik Rahatsızlık ve Travma Üzerindeki Etkileri

Dublin III Tüzüğü kapsamında verilen transfer kararları, başvuru sahiplerinin ruh sağlığı üzerinde ciddi olumsuz etkiler yaratabilir. Beklenti belirsizliği, başka bir ülkeye gönderilme korkusu, yeni bir adaptasyon süreci endişesi ve geçmiş travmaların yeniden canlanması, bu kişilerin psikolojik durumunu kötüleştirebilir.

Değerlendirme Süreci ve Zorluklar

Dublin III Tüzüğü, transfer kararının alınmasından önce bireysel durumun değerlendirilmesini öngörür. Ancak pratikte, psikolojik rahatsızlıkların ve travmanın tespiti ve değerlendirilmesi karmaşık bir süreçtir:

1. Tanılama ve Belgeleme: Birçok sığınmacı, travmatik deneyimlerini paylaşmakta zorlanır veya ruhsal sağlık sorunlarının stigmatize edileceği endişesi taşır. Yeterli psikolog veya psikiyatrist olmaması, tercüme hizmetlerinin yetersizliği ve kültürel bariyerler, doğru tanı ve belgeleme sürecini sekteye uğratabilir.
2. Yetersiz Kaynaklar: Birçok Üye Devlette, sığınmacılara yönelik ruh sağlığı hizmetleri yetersizdir. Bu durum, transfer kararı alınacak kişinin, transfer sonrası uygun tedaviye erişemeyeceği endişesini artırır.
3. Karar Alma Süresi: Dublin prosedürleri hızlı ilerleyebilir ve bu, bireylerin ruhsal durumlarının derinlemesine incelenmesi için yeterli zaman bırakmayabilir.
4. "Ciddi Sağlık Sorunu" Eşiği: Tüzük veya ilgili yönergeler, "ciddi sağlık sorunu" eşiğini net bir şekilde tanımlamaz. Bu da, karar vericilerin takdir yetkisini artırır ve farklı Üye Devletlerde farklı uygulamalara yol açabilir.

En İyi Çıkarlar İlkesi ve Travma

Refakatsiz çocuklarda olduğu gibi, yetişkin travma mağdurlarının da "en iyi çıkarlarının" gözetilmesi, bir insani hak olarak kabul edilmelidir. Dublin Tüzüğü'nün Madde 17'si (Egemenlik Maddesi) ve uluslararası insan hakları hukuku, bu kişilerin özel hassasiyetlerinin dikkate alınmasını gerektirir. Transferin, kişinin halihazırda var olan psikolojik rahatsızlıklarını derinleştireceği veya yeni travmalar yaratacağı durumlarda, transferden vazgeçilmesi veya alternatif çözümler aranması önemlidir.

AMMR'ye Geçiş ve Gelecek Beklentileri (2026)

2026 yılında yürürlüğe girmesi planlanan yeni İltica ve Göç Yönetmeliği (AMMR), Dublin Tüzüğü'nün yerini alacaktır. AMMR, sınır prosedürlerini hızlandırmayı ve sorumluluk belirleme mekanizmalarını yeniden yapılandırmayı hedeflemektedir. Ancak, hassasiyet kavramı ve ruhsal sağlık konularının AMMR kapsamında nasıl ele alınacağı, uygulamadaki en büyük zorluklardan biri olacaktır.

AMMR'nin önerilen metinleri, hassas kişilerin tanınması ve onlara yönelik özel prosedürlerin uygulanmasına daha fazla odaklanmayı öngörmektedir. Psikolojik rahatsızlıklar ve travma mağdurları, bu hassas grupların başında gelmektedir. Yeni düzenlemenin, bireysel durumların daha kapsamlı bir şekilde değerlendirilmesini, ruh sağlığı uzmanlarının sürece daha aktif katılımını ve transfer edilecek devlette yeterli ruh sağlığı desteğinin sağlanmasına dair daha net güvenceleri zorunlu kılması beklenmektedir. Ancak, hızlı prosedürler ve artan sınırdışı etme eğilimleri, hassas kişilerin haklarının korunması konusunda potansiyel zorluklar yaratabilir. Mevcut Dublin III Tüzüğü kapsamındaki AİHM ve ABAD kararları, AMMR'nin uygulanmasında da önemli bir rehber niteliği taşımaya devam edecektir.

Sonuç

Psikolojik rahatsızlıklar ve travma, Dublin III Tüzüğü'nün uygulanmasında hem yasal hem de insani açıdan kritik bir role sahiptir. Üye Devletlerin, transfer kararı alırken, bireylerin ruhsal sağlık durumlarını ve travmatik geçmişlerini ciddiyetle değerlendirme yükümlülüğü bulunmaktadır. AİHM ve ABAD'ın emsal kararları, Üye Devletlere bu konudaki sorumluluklarını hatırlatmakta ve hassas kişilerin haklarının korunması gerektiğini vurgulamaktadır. 2026'da yürürlüğe girecek AMMR ile birlikte, hassasiyetin tanınması ve ruh sağlığına erişimin güvence altına alınması daha da önem kazanacaktır. Dublin sisteminin, bireylerin ruh sağlığını göz ardı etmeyen, insan haklarına saygılı bir şekilde işlemesi, hem sığınmacıların refahı hem de AB hukukunun temel değerleri açısından hayati önem taşımaktadır.

Sık Sorulan Sorular

1. Dublin transferi, ruh sağlığıma zarar verecekse iptal edilebilir mi? Evet, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Avrupa Adalet Divanı'nın kararları ışığında, Dublin transferinin sizin ruh sağlığınızı ciddi şekilde kötüleştireceği veya uygun tedaviye erişiminizi engelleyeceği tespit edilirse, transfer iptal edilebilir veya insani nedenlerle başvurunuzun mevcut ülkede incelenmesine karar verilebilir (Dublin III Tüzüğü Madde 17).

2. Travma mağduru olduğumu nasıl belgeleyebilirim? Travma mağduru olduğunuzu belgelemek için, uzman bir psikiyatrist veya psikologdan alacağınız detaylı bir rapor önemlidir. Bu rapor, yaşadığınız travmatik olayları, mevcut psikolojik rahatsızlıklarınızı ve bunların Dublin transferiyle nasıl etkilenebileceğini açıklamalıdır. Sınır dışı edilme veya transferle ilgili korkularınızı ve endişelerinizi yetkililere açıkça belirtmeniz de önemlidir.

3. Dublin sistemi, çocukların ruh sağlığına özel bir önem veriyor mu? Evet, Dublin III Tüzüğü'nün 17(2) maddesi, özellikle refakatsiz çocuklar için "en iyi çıkarlarının" gözetilmesi gerektiğini açıkça belirtir. Çocukların yaşadığı travmalar ve ruhsal rahatsızlıklar, transfer kararı alınmadan önce titizlikle değerlendirilir ve bu durumlar, çocukların çıkarına olacak şekilde bir kararın verilmesinde belirleyici rol oynar.

4. Transfer edileceğim ülkede yeterli psikolojik destek alamazsam ne yapmalıyım? Eğer transfer edileceğiniz ülkede psikolojik destek hizmetlerinin yetersiz olduğuna dair ciddi kanıtlar varsa, bu durumu yetkililere sunmanız ve hukuki yardım almanız önemlidir. AİHM'nin Paposhvili v. Belçika kararı gibi emsaller, transfer edilecek ülkede sağlık hizmetlerine erişim eksikliğinin insan hakları ihlali teşkil edebileceğini göstermiştir. Bu tür durumlarda itiraz veya şikayet yollarına başvurabilirsiniz.

5. 2026'da yürürlüğe girecek yeni AB düzenlemesi (AMMR) ruh sağlığı ve travma konularını nasıl etkileyecek? Yeni İltica ve Göç Yönetmeliği (AMMR), hassas kişilerin tanınmasına ve özel prosedürler uygulanmasına daha fazla odaklanmayı hedeflemektedir. Bu, psikolojik rahatsızlıkları ve travmatik deneyimleri olan kişilerin durumlarının daha etkin bir şekilde değerlendirilmesini ve uygun destek mekanizmalarının sağlanmasını amaçlamaktadır. Ancak, hızlı prosedürlerin hassas kişilerin haklarını nasıl etkileyeceği, uygulamanın anahtarı olacaktır.

Kısa Not: Bu bilgiler genel bilgilendirmedir ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Bireysel durumlar için mutlaka uzman bir hukuk danışmanı ile görüşmeniz önerilir.