Refakatsiz Çocuklar ve Dublin: Md. 8 ve Çocuğun Üstün Yararı

Avrupa'ya sığınma arayışıyla gelenler arasında en savunmasız gruplardan birini, şüphesiz yanlarında kendilerinden sorumlu bir yetişkin olmaksızın yolculuk yapan refakatsiz çocuklar oluşturmaktadır. Bu çocuklar, geldikleri ülkelerde yaşadıkları travmaların yanı sıra, karmaşık ve çoğu zaman yetişkinler için tasarlanmış Avrupa iltica prosedürleri içinde kaybolma riskiyle karşı karşıyadır. Bu prosedürlerin merkezinde yer alan Dublin III Tüzüğü (604/2013 Sayılı Tüzük), bir sığınma başvurusunu incelemekten hangi Üye Devletin sorumlu olduğunu belirleyen kurallar bütünüdür. Bu makalede, refakatsiz çocuk Dublin ilişkisini, Tüzüğün 8. maddesi ve hukukun genel bir ilkesi olan "çocuğun üstün yararı" prensibi ekseninde, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ve Avrupa Birliği Adalet Divanı (ABAD) içtihatları ışığında detaylı bir şekilde inceleyeceğiz.

Dublin III Tüzüğü: Genel Çerçeve ve Amacı

Dublin sistemi, temel olarak bir sığınmacının başvurusunun yalnızca tek bir Üye Devlet tarafından incelenmesini sağlamayı ve "forum shopping" olarak bilinen, sığınmacıların farklı ülkelerde art arda başvuru yapmasını önlemeyi amaçlar. Tüzük, sorumluluğu belirlemek için hiyerarşik bir kriterler listesi sunar:

1. Aile birliği (Örn: Sığınmacının bir aile üyesinin başka bir AB ülkesinde mülteci statüsüne sahip olması).
2. Oturum izni veya vize sahibi olma.
3. Yasa dışı giriş yapılan ilk ülke.
4. Vizesiz giriş yapılan ilk ülke.
5. Uluslararası transit alanında yapılan başvuru.

Bu hiyerarşi, yetişkin bir sığınmacı için genellikle katı bir şekilde uygulanır. Ancak, söz konusu bir refakatsiz çocuk olduğunda, Dublin III Tüzüğü bu katı hiyerarşiyi bir kenara bırakarak, tamamen çocuğun durumuna odaklanan özel ve öncelikli bir mekanizma öngörür.

Çocuğun Üstün Yararı: Dublin Prosedürünün Temel Taşı

Refakatsiz çocukların Dublin prosedüründeki yerini anlamak için önce "çocuğun üstün yararı" (best interests of the child) ilkesini kavramak gerekir. Bu ilke, başta 1989 tarihli BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 3. maddesi ve Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı'nın 24. maddesi olmak üzere, uluslararası hukukun temel bir normudur.

Dublin III Tüzüğü, bu ilkeyi açıkça benimser. Tüzüğün 6. maddesi, "Üye Devletler tarafından bu Tüzüğün tüm prosedürlerinde, özellikle de çocuklarla ilgili alınan tüm kararlarda, çocuğun üstün yararı birincil önemde olmalıdır" demektedir. Bu, çocuğun üstün yararının diğer tüm Dublin kriterlerinden önce geldiği ve onlara üstün olduğu anlamına gelir. Bir transfer kararı teknik olarak doğru olsa bile, eğer çocuğun üstün yararına aykırıysa gerçekleştirilemez.

Çocuğun Üstün Yararı Değerlendirmesinde Gözetilen Faktörler (Madde 6(3))

Tüzük, bu soyut ilkenin nasıl somutlaştırılacağına dair bir yol haritası da sunar. Değerlendirmeyi yapan yetkililer, asgari olarak şu unsurları dikkate almalıdır:

• Aile Birleşimi İmkanları: Çocuğun aile bağlarını koruma ve geliştirme olasılığı.
• Çocuğun Refahı ve Sosyal Gelişimi: Çocuğun yaşı, kimliği (kültürel, dini, dilsel arka planı dahil), yaşadığı travmalar ve özel ihtiyaçları göz önünde bulundurularak, istikrarlı bir çözüme kavuşturulması.
• Güvenlik ve Emniyet Görüşleri: Özellikle çocuğun insan ticareti mağduru olma riskine karşı korunması.
• Çocuğun Görüşleri: Çocuğun yaşına ve olgunluk düzeyine uygun olarak, prosedürün her aşamasında kendi durumu hakkındaki görüşlerinin alınması ve bu görüşlere gereken önemin verilmesi.

Bu değerlendirmenin yapılabilmesi için çocuğa derhal bir temsilci (vasi, kayyım vb.) atanması yasal bir zorunluluktur. Temsilci, süreç boyunca çocuğun haklarını savunur ve üstün yararının doğru bir şekilde değerlendirilmesini sağlar.

Dublin III Tüzüğü Madde 8: Refakatsiz Çocuklar İçin Özel Sorumluluk Kriterleri

Dublin III Tüzüğü'nün 8. maddesi, refakatsiz çocukların başvurularından sorumlu devleti belirlemek için özel ve öncelikli bir hiyerarşi kurar. Bu hiyerarşi, genel Dublin kriterlerini (ilk giriş ülkesi vb.) tamamen geçersiz kılar.

Madde 8'in Detayları:

• Madde 8(1) - Aile Üyeleri: Bu madde en güçlü korumayı sağlar. Eğer bir refakatsiz çocuğun başka bir AB ülkesinde yasal olarak bulunan bir ebeveyni, kardeşi, büyükannesi/büyükbabası veya teyzesi/halası/amcası/dayısı varsa, sorumlu devlet bu ailenin bulunduğu devlettir. Buradaki kilit nokta, birleşmenin "çocuğun üstün yararına" olması şartıdır. Örneğin, aile üyesinin çocuğa bakamayacak durumda olması (ciddi sağlık sorunları, kötü yaşam koşulları vb.) halinde bu kural uygulanmayabilir.

• Madde 8(2) - Diğer Akrabalar: Eğer 8(1) kapsamında bir aile üyesi bulunamazsa, Tüzük daha geniş bir "akraba" tanımına geçer. Bu durumda, çocuğa bakabilecek kapasitede olan ve o ülkede yasal olarak bulunan bir akrabasının olduğu devlet sorumlu olabilir. Yine, nihai karar çocuğun üstün yararı değerlendirmesine bağlıdır.

• Madde 8(4) - Varsayılan Sorumluluk: Eğer yapılan tüm araştırmalara rağmen çocuğun AB topraklarında 8(1) veya 8(2) kapsamında hiçbir aile üyesi veya akrabası bulunamazsa, kural nettir: Çocuğun sığınma başvurusunu yaptığı ülke sorumlu hale gelir. Bu kural, refakatsiz çocukların belirsizlik içinde bir ülkeden diğerine transfer edilmesini önlemeyi amaçlayan çok önemli bir güvencedir. Bu, çocuğa istikrar sağlamak ve iltica sürecini bir an önce başlatmak içindir.

Yüksek Mahkeme İçtihatları: AİHM ve ABAD'ın Rolü

Refakatsiz çocuk Dublin prosedürleri, AİHM ve ABAD'ın içtihatlarıyla şekillenmiştir. Bu mahkemeler, Üye Devletlerin Tüzüğü yorumlama ve uygulama biçimlerine önemli sınırlar getirmiştir.

Avrupa Birliği Adalet Divanı (ABAD) İçtihadı

ABAD, Dublin Tüzüğü'nün yorumlanmasında nihai söz sahibidir. Refakatsiz çocuklarla ilgili verdiği kararlar, çocuğun üstün yararı ilkesini güçlendirmiştir.

• Dava C-648/11, MA ve Diğerleri (6 Haziran 2013): Bu dava, Dublin prosedürünün refakatsiz çocuklar için nasıl işlemesi gerektiğine dair temel bir karardır. ABAD, bir refakatsiz çocuğun bir Üye Devlette sığınma başvurusunda bulunduğu ve bu devlette hiçbir aile üyesinin bulunmadığı durumlarda, bu devletin, başka bir devlette bir aile üyesinin varlığını tespit etmek için "makul bir süre" içinde araştırma yapması gerektiğini belirtmiştir. Eğer bu makul süre içinde bir aile üyesi bulunamazsa, başvurunun yapıldığı devlet sorumlu hale gelir. Bu karar, çocukların aylarca, hatta yıllarca, sorumlu devletin belirlenmesini beklemesinin önüne geçmeyi amaçlamaktadır.

• Dava C-528/15, Al Chodor (1 Mart 2017): Bu davada ABAD, Dublin prosedürü sırasında 18 yaşına giren bir çocuğun durumunu ele almıştır. Mahkeme, sorumluluğun belirlenmesi anında kişinin refakatsiz çocuk statüsünde olmasının esas olduğunu, süreç devam ederken reşit olmasının aile birleşimi hakkını ortadan kaldırmayacağını hükme bağlamıştır. Bu, bürokratik gecikmelerin çocuğun haklarını kaybetmesine yol açmasını engeller.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) İçtihadı

AİHM, doğrudan Dublin Tüzüğü'nü yorumlamasa da, bir sığınmacının başka bir Dublin ülkesine transferinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ni (AİHS) ihlal edip etmeyeceğini denetler.

• Dava Tarakhel v. İsviçre (Büyük Daire, 4 Kasım 2014, Başvuru No. 29217/12): Bu dönüm noktası niteliğindeki karar, çocuklu bir ailenin Dublin kapsamında İtalya'ya geri gönderilmesiyle ilgiliydi. AİHM, İsviçre'nin, İtalya'daki kabul koşullarının AİHS'nin 3. maddesinde (işkence, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı) belirtilen standartları karşıladığına dair İtalyan makamlarından bireyselleştirilmiş güvenceler almadan aileyi transfer edemeyeceğine karar verdi. Bu karar, refakatsiz çocuklar gibi özellikle savunmasız gruplar için doğrudan uygulanır. Bir devlet, bir çocuğu başka bir Dublin ülkesine göndermeden önce, o ülkede çocuğa özel barınma, bakım ve destek hizmetlerinin mevcut olduğuna dair somut garantiler almalıdır. Sadece sistemin genel olarak işlediğini varsaymak yeterli değildir.

• Dava M.S.S. v. Belçika ve Yunanistan (Büyük Daire, 21 Ocak 2011, Başvuru No. 30696/09): Bu dava, Yunanistan'daki sığınma sisteminde "sistemik eksiklikler" olduğunu ortaya koymuştur. AİHM, bir sığınmacının, sığınma prosedüründe ve kabul koşullarında bu tür ciddi eksikliklerin bulunduğu bir ülkeye transfer edilmesinin AİHS Madde 3'ü ihlal edeceğine karar vermiştir. Bu içtihat, bir refakatsiz çocuğun, çocuk koruma sisteminin yetersiz olduğu bilinen bir ülkeye transfer edilmesini engellemek için güçlü bir hukuki zemin oluşturur.

Uygulamadaki Zorluklar ve Eleştiriler

Hukuki çerçeve kağıt üzerinde ne kadar koruyucu olursa olsun, refakatsiz çocukların Dublin sürecindeki deneyimleri çeşitli zorluklarla doludur:

• Yaş Tespiti Sorunları: Birçok çocuk, kimlik belgeleri olmadan geldiği için yaşları konusunda şüpheler ortaya çıkabilmektedir. Uygulanan yaş tespiti prosedürleri (kemik taraması gibi) hem bilimsel olarak tartışmalıdır hem de çocuk için travmatik olabilir. Yanlış bir şekilde yetişkin olarak değerlendirilen bir çocuk, Madde 8'in tüm korumalarından mahrum kalır.
• Aile Takibindeki Gecikmeler: Diğer AB ülkelerindeki aile üyelerini bulmak ve onlarla temas kurmak uzun sürebilir. Bu süreçte çocuklar, yasal bir belirsizlik içinde geçici merkezlerde aylarca beklemek zorunda kalabilir.
• Temsilci Atanmasındaki Farklılıklar: Tüzük bir temsilci atanmasını zorunlu kılsa da, temsilcilerin niteliği, eğitimi ve yetkileri Üye Devletler arasında büyük farklılıklar göstermektedir. Etkisiz bir temsil, çocuğun haklarının layıkıyla korunamaması anlamına gelir.
• Sisteme Güvensizlik ve Kaybolma Riski: Prosedürün uzunluğu ve transfer edilme korkusu, birçok refakatsiz çocuğun resmi sistemden kaçarak kaybolmasına ve insan ticareti dahil her türlü sömürüye açık hale gelmesine neden olmaktadır.

Sık Sorulan Sorular

1. "Refakatsiz çocuk" yasal olarak ne anlama geliyor? Refakatsiz çocuk, AB topraklarına giriş yaptığında yanında yasalar veya gelenekler uyarınca kendisinden sorumlu bir yetişkinin bulunmadığı veya giriş yaptıktan sonra refakatsiz kalan 18 yaşın altındaki üçüncü ülke vatandaşı veya vatansız kişidir.

2. Refakatsiz bir çocuk olarak sığınma başvurusu yaparsam hangi ülke sorumlu olur? Öncelik her zaman ailenizin bulunduğu ülkededir. Eğer başka bir AB ülkesinde yasal olarak yaşayan anneniz, babanız, kardeşiniz, dedeniz/büyükanneniz veya amcanız/halanız/teyzeniz/dayınız varsa, o ülke sorumlu olur. Eğer bu kişiler yoksa ama size bakabilecek başka bir akrabanız varsa, o ülke sorumlu olabilir. Hiçbir akrabanız bulunamazsa, sığınma başvurusu yaptığınız ülke sorumlu olur ve sizi başka bir yere gönderemez.

3. AB'deki aile üyem yasal olarak orada değilse (örneğin kendisi de sığınmacıysa) ne olur? Dublin III Tüzüğü Madde 8, genellikle aile üyesinin "yasal olarak" ülkede bulunmasını şart koşar. Ancak Tüzüğün 17. maddesi, Üye Devletlere "takdir yetkisi" (discretionary clause) tanır. Bir devlet, çocuğun üstün yararının gerektirdiği durumlarda, yasal statüsü henüz netleşmemiş bir aile üyesiyle çocuğu birleştirmek için sorumluluğu üstlenebilir. Bu, sıkça başvurulan bir yol olmasa da mümkündür.

4. Bir refakatsiz çocuk için Dublin prosedürü ne kadar sürer? Tüzükte belirli zaman sınırları (örneğin, bir devlete transfer talebi göndermek için 3 ay, cevaplamak için 2 ay vb.) vardır. Ancak aile takibi, belgelerin toplanması ve idari gecikmeler nedeniyle süreç pratikte çok daha uzun sürebilir. ABAD'ın MA ve Diğerleri kararı, bu sürecin "makul bir süreyi" aşmaması gerektiğini vurgulamaktadır.

5. Dublin prosedürü devam ederken 18 yaşıma girersem ne olur? ABAD içtihadına göre, sorumluluğun belirlenmesi prosedürü başladığında "refakatsiz çocuk" statüsünde olmanız esastır. Süreç işlerken 18 yaşını doldurmanız, özellikle Madde 8 kapsamındaki aile birleşimi haklarınızı (eğer süreç reşit olmadan başlatıldıysa) ortadan kaldırmaz. Ancak prosedürler karmaşıklaşabilir, bu nedenle bir an önce hukuki yardım almanız kritik öneme sahiptir.

Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amaçlı olup hukuki tavsiye niteliği taşımamaktadır. Her durumun kendine özgü koşulları vardır ve bu nedenle, durumunuza özel hukuki değerlendirme ve destek için iltica hukuku alanında uzman bir avukata veya yetkili bir danışmanlık kuruluşuna başvurmanız önemle tavsiye edilir.