Vize ve Oturum İzni Nedeniyle Dublin Sorumluluğu: Md. 12

Avrupa Birliği'nin ortak sığınma sisteminin temel taşlarından biri olan Dublin III Tüzüğü (604/2013 sayılı Tüzük), bir sığınma başvurusunu incelemekle hangi Üye Devletin sorumlu olduğunu belirleyen karmaşık kurallar bütünüdür. Bu sistemin amacı, "iltica alışverişini" (asylum shopping) önlemek ve her başvurunun tek bir Üye Devlet tarafından adil ve etkin bir şekilde incelenmesini garanti altına almaktır. Tüzük, sorumluluğu belirlerken katı bir hiyerarşiye sahip kriterler listesi kullanır. Aile birliği hükümleri (Madde 8-11) en üst sırada yer alırken, hemen ardından gelen ve uygulamada en sık karşılaşılan kriterlerden biri Madde 12: Oturum İzni veya Vize Bulunması durumudur.

Bu makalede, bir sığınmacının sahip olduğu veya olmuş olduğu bir vize ya da oturum izninin Dublin sorumluluğunu nasıl doğurduğunu, özellikle "dublin vize" ve "schengen vizesi dublin" bağlantısını, Madde 12'nin tüm fıkralarını, ilgili Avrupa Adalet Divanı (ABAD) ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarını referans alarak detaylı bir şekilde inceleyeceğiz.

Dublin III Tüzüğü ve Sorumluluk Kriterleri Hiyerarşisi

Dublin sisteminin özü, sorumluluk kriterlerinin sıralı ve zorunlu bir şekilde uygulanmasıdır. Bir Üye Devlet, bir sığınma başvurusuyla karşılaştığında, Tüzüğün III. Bölümünde yer alan kriterleri baştan sona kontrol etmekle yükümlüdür. Bir kriterin şartları oluşmuşsa, daha alt sıradaki kriterlere bakılmaz. Bu hiyerarşi şu şekildedir:

1. Refakatsiz Çocuklar (Madde 8): Çocuğun yüksek yararı esastır ve ailesinin veya akrabalarının bulunduğu devlet sorumlu olur.
2. Aile Üyeleri (Madde 9, 10, 11): Başvuru sahibinin, sığınmacı veya mülteci statüsünde bir aile üyesinin bulunduğu devlet sorumlu olabilir.
3. Oturum İzni veya Vize (Madde 12): Başvuru sahibinin geçerli veya süresi yeni dolmuş bir oturum izni veya vizesinin bulunduğu devletin sorumluluğu.
4. Yasadışı Giriş veya Kalış (Madde 13): Başvuru sahibinin AB topraklarına yasadışı yollardan girdiği ilk Üye Devletin sorumluluğu.
5. Vizesiz Yasal Giriş (Madde 14): Vizeden muaf olarak AB'ye giren bir kişinin başvuru yaptığı devletin sorumluluğu.
6. Uluslararası Transit Alanında Başvuru (Madde 15): Bir havalimanının uluslararası transit alanında yapılan başvurularda o devletin sorumluluğu.

Görüldüğü üzere, bir Schengen vizesi Dublin sürecini tetikleyen en önemli unsurlardan biridir ve aile bağları bulunmadığı takdirde ilk bakılacak kriterdir.

Dublin III Tüzüğü Madde 12'nin Detaylı Analizi

Madde 12, vize ve oturum izinlerine dayalı sorumluluğu beş farklı senaryoda düzenler. Bu fıkraları tek tek ele alalım.

Madde 12(1): Geçerli Bir Oturum İznine Dayalı Sorumluluk

"Bir başvuru sahibi, bir Üye Devlet tarafından düzenlenmiş geçerli bir oturum iznine sahipse, sığınma başvurusunu incelemekle bu Üye Devlet sorumlu olur."

Bu fıkra oldukça nettir. Eğer bir kişi, örneğin Almanya'dan alınmış geçerli bir ulusal oturum iznine sahipken Fransa'da sığınma başvurusunda bulunursa, başvuruyu inceleme sorumluluğu Almanya'ya aittir. Oturum izni, kişinin o ülkeyle güçlü bir bağ kurduğunun en somut kanıtı olarak kabul edilir. Sorumluluk, oturum izninin geçerlilik süresi boyunca devam eder.

Madde 12(2): Geçerli Bir Vizeye Dayalı Sorumluluk

"Bir başvuru sahibi, bir Üye Devlet tarafından düzenlenmiş geçerli bir vizeye sahipse, sığınma başvurusunu incelemekle bu Üye Devlet sorumlu olur..."

Bu, "dublin vize" sorumluluğunun temelini oluşturan en yaygın durumdur. Bir kişi, İtalya'dan aldığı geçerli bir Schengen vizesi ile seyahat edip Avusturya'da sığınma başvurusunda bulunduğunda, sorumluluk vizeyi veren İtalya'ya aittir.

Önemli Bir Ayrıntı: Fıkranın devamı, sorumluluğun ne zaman sona ereceğini belirtir: "...bu sorumluluk, vizenin süresinin dolmasından altı ay sonrasına kadar devam eder." Bu, kritik bir zaman sınırıdır. Vizenin geçerliliği bitse bile, vizeyi veren devletin sorumluluğu altı ay daha devam eder. Bu süre geçtikten sonra Madde 12(2) temelinde bir geri gönderme yapılamaz ve hiyerarşideki bir sonraki kritere (örn. Madde 13) geçilir.

Madde 12(3): Birden Fazla Oturum İzni veya Vize Durumu

"Bir başvuru sahibi birden fazla Üye Devlet tarafından düzenlenmiş geçerli oturum iznine veya vizeye sahipse, sorumluluk aşağıdaki sırayla belirlenir..."

Bu fıkra, karmaşık durumlar için bir çözüm sunar. Örneğin, bir kişinin hem İspanya'dan hem de Portekiz'den aldığı geçerli vizeleri varsa, hangi devletin sorumlu olacağı şu kurallara göre belirlenir:

• Oturum İzinleri İçin:
  • En uzun geçerlilik süresi sağlayan oturum iznini veren devlet sorumludur.
  • Geçerlilik süreleri aynı ise, süresi en geç dolacak olan izni veren devlet sorumludur.
• Vizeler İçin:
  • En uzun kalış süresi sağlayan vizeyi veren devlet sorumludur.
  • Kalış süreleri aynı ise, süresi en geç dolacak olan vizeyi veren devlet sorumludur.

Aşağıdaki tablo bu durumu özetlemektedir:

Madde 12(4): Süresi Dolmuş Oturum İzni veya Vizeye Dayalı Sorumluluk

Bu fıkra, sorumluluğun geçmişe dönük olarak nasıl işleyebileceğini gösterir ve genellikle gözden kaçırılan bir hükümdür.

"Başvuru sahibinin yalnızca süresi dolmuş bir vizesi veya oturum izni varsa... ve bu kişi Üye Devletlerin topraklarını terk etmemişse..."

Bu kuralın uygulanabilmesi için iki temel şart vardır:

1. Süre Sınırı:
   • Oturum İzni: Süresinin dolmasının üzerinden iki yıldan az bir süre geçmiş olmalıdır.
   • Vize: Süresinin dolmasının üzerinden altı aydan az bir süre geçmiş olmalıdır.
2. Toprakları Terk Etmeme Şartı: Başvuru sahibinin, iznin veya vizenin süresi dolduktan sonra AB/Schengen topraklarından ayrılmamış olması gerekir. Eğer kişi AB'den çıkıp geri geldiyse, bu kural uygulanmaz.

Örnek: Bir kişi Belçika'dan aldığı ve 1 Ocak 2023'te süresi dolan bir Schengen vizesi ile AB'de kalmaya devam etmiş ve 15 Haziran 2023'te Hollanda'da sığınma başvurusunda bulunmuştur. Vizenin süresinin dolmasının üzerinden altı aydan az bir süre geçtiği ve kişi toprakları terk etmediği için başvurudan Belçika sorumlu olur. Ancak aynı kişi başvuruyu 15 Temmuz 2023'te yapsaydı, altı aylık süre dolduğu için bu maddeye dayalı sorumluluk ortadan kalkardı.

Madde 12(5): Başka Bir Üye Devlet Adına Düzenlenen Belgeler

Bazı durumlarda, bir Üye Devlet, konsolosluk anlaşmaları çerçevesinde başka bir Üye Devlet adına vize düzenleyebilir (temsilcilik anlaşması). Örneğin, İsviçre'nin konsolosluğu, Lihtenştayn adına bir Schengen vizesi verebilir. Bu durumda, Madde 12(5) uyarınca sorumluluk, adına vize düzenlenen devlete, yani Lihtenştayn'a aittir, vizeyi fiilen düzenleyen İsviçre'ye değil.

Avrupa Adalet Divanı (ABAD) ve AİHM İçtihadında Madde 12

Dublin Tüzüğü'nün yorumlanması sadece metne bakılarak yapılamaz. ABAD ve AİHM kararları, Tüzüğün uygulanmasına yön vermektedir.

ABAD İçtihadı: Başvuranın Haklarının Güçlendirilmesi

Dublin sistemi başlangıçta büyük ölçüde devletler arası bir mekanizma olarak görülüyordu. Ancak ABAD, sığınmacıların da bu süreçte hak sahibi olduğunu vurgulayan önemli kararlar vermiştir.

• Dava C-63/15, Ghezelbash (7 Haziran 2016): Bu dava, Madde 12'nin uygulanmasında bir dönüm noktasıdır. İran vatandaşı Sn. Ghezelbash, Fransa'da sığınma başvurusunda bulunmuş ancak parmak izi taramasında İtalya tarafından verilmiş bir Schengen vizesine sahip olduğu tespit edilmiştir. Fransa, Madde 12(2) uyarınca İtalya'nın sorumlu olduğuna karar vermiştir. Sn. Ghezelbash, bu vizeyi sahte belgelerle aldığını ve hiçbir zaman İtalya'ya gitme niyetinde olmadığını ileri sürerek karara itiraz etmiştir. ABAD, bu davada şu tarihi kararı vermiştir: Bir sığınmacı, Dublin transfer kararının dayandığı sorumluluk kriterinin (bu davada vize kriteri) yanlış uygulandığını iddia etme ve bu konuda etkili bir başvuru yoluna sahip olma hakkına sahiptir. Bu karar, "dublin vize" sorumluluğunun otomatik bir mekanizma olmadığını, başvuranın itirazlarının dikkate alınması gerektiğini ortaya koymuştur. Artık yetkililer, bir vizenin varlığını tespit ettiklerinde, başvuranın bu vizenin kullanımı veya elde ediliş şekliyle ilgili iddialarını da dinlemek zorundadır.

• Dava C-490/16, A. S. v Slovenya (26 Temmuz 2017): Bu dava, Dublin sürecindeki zaman sınırlarının ne zaman işlemeye başladığına açıklık getirmiştir. ABAD, bir Üye Devletin başka bir Üye Devlete geri kabul talebi göndermesi için Tüzük'te öngörülen üç aylık sürenin, sığınma başvurusunun yapıldığı tarihten itibaren başladığını belirtmiştir. Bu, vize veya parmak izi verisinin tespit edildiği andan değil, başvurunun resmi olarak kaydedildiği andan itibaren sürecin işlediğini teyit eder.

AİHM İçtihadı: Sistemsel Eksiklikler ve Madde 3 Yasağı

AİHM, Dublin Tüzüğü'nü doğrudan yorumlamaz. Ancak bir Dublin transferinin, AİHS Madde 3'te düzenlenen "işkence, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağını" ihlal edip etmeyeceğini denetler.

• Dava M.S.S. v. Belçika ve Yunanistan (21 Ocak 2011): Bu çığır açan kararda AİHM, Belçika'nın bir sığınmacıyı Dublin kuralları uyarınca Yunanistan'a göndermesinin Madde 3'ü ihlal ettiğine hükmetmiştir. Gerekçe, o dönemde Yunanistan'daki sığınma sisteminde ve kabul koşullarında var olan sistemsel eksikliklerdir. Bu karar, Dublin Tüzüğü'ne mutlak bir "güven varsayımı" ilkesinin uygulanamayacağını göstermiştir. Bir devlet, bir sığınmacıyı Dublin kuralları gereği sorumlu olan başka bir devlete göndermeden önce, o ülkede sığınmacının temel haklarının ihlal edilme riskinin bulunup bulunmadığını (özellikle sistemsel eksiklikler olup olmadığını) değerlendirmek zorundadır.

Bu içtihat, Madde 12 bağlamında şu anlama gelir: Bir kişi, Polonya'dan aldığı bir Schengen vizesi Dublin sorumluluğunu doğursa bile, eğer Polonya'nın sığınma sisteminde AİHM tarafından tespit edilmiş ciddi ve sistemsel eksiklikler varsa, başka bir Üye Devletin bu kişiyi Polonya'ya transfer etmesi AİHS Madde 3'ü ihlal edebilir.

Uygulamadaki Zorluklar ve Başvuranın Hakları

Madde 12'nin uygulanması pratikte bazı zorluklar içerir ve başvuranların bilmesi gereken önemli hakları vardır:

1. Kanıt ve VIS Sistemi: Vize varlığı genellikle Vize Bilgi Sistemi (VIS) üzerinden yapılan sorgulamalarla tespit edilir. VIS kaydı, vizenin verildiğine dair güçlü bir kanıt olsa da, Ghezelbash kararı sonrası çürütülemez bir delil değildir. Başvuran, vizenin hileyle alındığını, hiç kullanılmadığını veya başka birinin pasaportuna işlendiğini iddia edebilir.
2. Kişisel Mülakat Hakkı: Dublin sürecindeki her başvuranın kişisel bir mülakat hakkı vardır. Bu mülakat, vizenin nasıl ve ne şartlarda alındığı gibi konuları açıklamak için kritik bir fırsattır.
3. Bilgilendirilme ve İtiraz Hakkı: Dublin transfer kararı, başvuranın anladığı bir dilde, gerekçeleriyle birlikte yazılı olarak tebliğ edilmelidir. Başvuran, bu karara karşı mahkemeler nezdinde itiraz etme hakkına sahiptir. Birçok AB ülkesinde bu itiraz, transfer işlemini otomatik olarak durdurur (askıda bırakıcı etki).
4. İnsani ve Takdiri Hükümler (Madde 17): Dublin Tüzüğü, katı kurallarına rağmen bir esneklik payı bırakır. Madde 17 (takdir yetkisi/egemenlik klozu), bir Üye Devletin, Tüzük kriterlerine göre sorumlu olmasa bile, insani veya merhamet gerekçeleriyle bir başvuruyu incelemeyi kabul etmesine olanak tanır. Örneğin, vize nedeniyle İspanya sorumlu olsa bile, Almanya'daki bir sığınmacının ciddi sağlık sorunları varsa, Almanya Madde 17'yi kullanarak sorumluluğu üstlenebilir.

Sonuç olarak, Madde 12, bir sığınmacının kaderini belirlemede hayati bir rol oynar. Bir "Schengen vizesi dublin" sürecini başlatan en yaygın nedendir. Ancak bu süreç otomatik değildir. Başvuranın hakları, ABAD ve AİHM içtihatları ile güçlendirilmiştir ve her vaka, kendi özel koşulları içinde dikkatle değerlendirilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

1. İspanya'dan aldığım Schengen vizemin süresi 8 ay önce doldu. Şimdi Almanya'da sığınma başvurusunda bulundum. İspanya sorumlu olur mu?

Hayır, büyük olasılıkla Madde 12 temelinde sorumlu olmaz. Madde 12(4)'e göre, süresi dolmuş bir vizeye dayalı sorumluluk, vizenin sona ermesinden sadece altı ay sonrasına kadar devam eder. Sizin durumunuzda sekiz ay geçtiği için bu kural uygulanamaz. Almanya'daki yetkililer, sorumluluğu belirlemek için hiyerarşideki diğer kriterleri (örneğin, AB'ye ilk yasadışı giriş yaptığınız ülke) inceleyecektir.

2. Geçerli bir Fransız vizem var ama Belçika'da sığınma başvurusunda bulundum. Belçika'dan başvurumu incelemesini isteyebilir miyim?

İsteyebilirsiniz, ancak Dublin III Tüzüğü'nün Madde 12(2) hükmü uyarınca başvurunuzu incelemekle sorumlu olan devlet, vizeyi veren Fransa'dır. Belçika büyük olasılıkla sizi Fransa'ya transfer etmek için Dublin sürecini başlatacaktır. Ancak, Fransa'daki kabul koşullarında sistemsel eksiklikler olduğunu kanıtlayabilirseniz veya Belçika'nın Madde 17 (insani kloz) uyarınca sorumluluğu üstlenmesini gerektiren çok özel ve istisnai bir durumunuz varsa (örn. Belçika'da tedavi görmeniz gereken ciddi bir hastalık), başvurunuzun Belçika'da incelenmesi mümkün olabilir.

3. Vizemin sahte belgelerle alındığını veya hiç kullanmadığımı iddia edersem ne olur?

Avrupa Adalet Divanı'nın Ghezelbash kararı sayesinde, bu iddiada bulunma ve delillerinizi sunma hakkınız vardır. Dublin mülakatınızda durumu detaylıca anlatmalısınız. Yetkililer, iddianızın inandırıcılığını değerlendirecektir. Eğer iddianız kabul edilirse, vize kriteri (Madde 12) sizin için uygulanmaz ve sorumluluk diğer kriterlere göre belirlenir. Ancak iddianız kabul edilmezse, vizeyi veren ülke sorumlu tutulmaya devam edecektir.

4. "Dublin vize" transferi, sığınma başvurumun reddedileceği anlamına mı gelir?

Hayır, kesinlikle gelmez. Dublin transferi, sığınma başvurunuzun esastan reddi değildir. Bu, tamamen usuli bir karardır ve sadece başvurunuzun hangi ülke tarafından inceleneceğini belirler. Sizi kabul eden sorumlu Üye Devlet (örneğin vizeyi veren ülke), sığınma başvurunuzu uluslararası ve ulusal hukuk kurallarına göre tam ve adil bir şekilde esastan incelemekle yükümlüdür.

5. Bir "schengen vizesi dublin" kararı sonrası transfer ne kadar sürede gerçekleşir?

Transfer kararı kesinleştikten sonra (yani tüm itiraz yolları tüketildikten veya itiraz süresi geçtikten sonra), transferi gerçekleştirecek olan devletin genellikle altı ayı vardır. Eğer başvuru sahibi bu süre içinde kaçar veya saklanırsa (firar ederse), bu süre 18 aya kadar uzayabilir. Bu süreler içinde transfer gerçekleşmezse, sorumluluk transferi yapacak olan devlete geçer ve başvuruyu kendisi incelemek zorunda kalır.

Yasal Uyarı: Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Dublin süreci karmaşık olup her vaka kendine özgüdür. Haklarınız ve durumunuz hakkında detaylı bilgi almak için sığınma hukuku alanında uzman bir avukata danışmanız önemle tavsiye edilir.