Dublin sisteminin karmaşık yapısı içinde, uluslararası koruma başvurularının hangi üye devlet tarafından inceleneceğini belirleyen kritik süreçlerden biri, bir başvuranın Dublin III Tüzüğü (AB 604/2013) hükümleri uyarınca başka bir üye devlete transfer edilmesidir. Ancak bu transferlerin her zaman sorunsuz bir şekilde gerçekleşmediği ve belirlenen süreler içinde tamamlanamadığı durumlar mevcuttur. Bu gibi hallerde, tüzüğün 19. maddesinde belirtilen transfer sürelerinin sona ermesiyle sorumluluğun kime ait olacağı sorunu ortaya çıkar ve özellikle "Shiri kararı" olarak bilinen Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihadı, bu alandaki yorum ve uygulamaları derinden etkilemiştir.
Shiri Kararı ve Dublin III Tüzüğü’nün 19. Maddesi
Dublin III Tüzüğü'nün 19. maddesi, bir başvuranın bir üye devletten diğerine transferi için kesin süreler belirler. Bu süreler, tüzüğün temel prensiplerinden biri olan hızlılık ve etkinliğin sağlanması amacını taşır. Ancak uygulamada, başvuranın transferine ilişkin prosedürel aksaklıklar, itiraz süreçleri, başvuranın kaçması veya sağlık durumları gibi çeşitli nedenlerle transferin belirlenen süreler içinde gerçekleşemediği durumlar sıkça yaşanmıştır. İşte bu noktada, AİHM'in Shiri – İtalya ve Yunanistan davasında verdiği karar, transfer sürelerinin aşılması durumunda sorumluluğun tespiti konusunda önemli bir dönüm noktası olmuştur.
Dublin III Tüzüğü Madde 19 – Transfer Süreleri
Madde 19, Dublin III Tüzüğü'nün 3. Bölümü'nde ("Sorumlulukları Belirleme Prosedürleri") yer alan önemli bir hükümdür. Bu maddeye göre, bir üye devletin sorumluluğu kabul etmesi veya reddetmemesi halinde transfer süreci başlar.
- Madde 19(3): Başvuranın transfer edileceği üye devletin sorumluluğu kabul ettiği tarihten veya reddetme süresinin sona erdiği tarihten itibaren altı ay içinde transfer gerçekleştirilmelidir.
- Madde 19(4): Eğer başvuran kaçarsa (firar ederse), bu süre on sekiz aya uzar.
- Madde 19(5): Eğer başvuran gözaltında tutuluyorsa veya tutuklu ise, transfer süresi on iki aydır.
- Madde 19(2): Transfer, ilgili kişinin uluslararası koruma başvurusuna ilişkin karara itiraz etme hakkını engellemez.
Bu sürelerin sona ermesi halinde ne olacağı sorusu, tüzüğün lafzında açıkça belirtilmemiştir. Bu boşluk, Shiri kararı öncesinde üye devletler arasında farklı yorum ve uygulamalara yol açmıştır.
Shiri – İtalya ve Yunanistan Kararı (AİHM, 30 Haziran 2015)
Shiri kararı, AİHM'in Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) 3. maddesi (işkence ve insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı) bağlamında Dublin III Tüzüğü'nün transfer sürelerinin aşılmasının sonuçlarına ilişkin verdiği önemli bir içtihattır. Dava, Afganistan vatandaşı Bay Shiri'nin İtalya'ya sığınma başvurusunda bulunmasıyla başlamış, ancak Dublin kuralları uyarınca başvurusu Yunanistan'ın sorumluluğuna verilmiştir. İtalya'dan Yunanistan'a transferi, Yunanistan'daki sığınma sisteminin durumu nedeniyle ertelenmiş ve 19(3) maddesindeki altı aylık süre aşılmıştır.
AİHM, Shiri kararında şu temel ilkeyi ortaya koymuştur:
"Eğer uluslararası koruma başvurusunun incelenmesinden sorumlu olan üye devlete transfer için belirlenmiş olan süreler, ulusal makamların kendi ihmalleri veya kusurları nedeniyle aşılırsa ve başvuran bu gecikme nedeniyle yetersiz koşullarda (insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağını ihlal edecek şekilde) kalırsa, bu durum Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 3. maddesi uyarınca ihlal teşkil edebilir."
Shiri kararı, doğrudan Dublin III Tüzüğü'nün "sorumluluğun kime geçtiği" meselesini değil, transfer süresi aşımının sonuçlarını AİHS'nin 3. maddesi bağlamında ele almıştır. Ancak bu karar, üye devletler üzerinde, transfer sürelerini aşmamak ve bu süreler içinde başvuranların uygun koşullarda barınmasını sağlamak konusunda büyük bir baskı oluşturmuştur. Kararın dolaylı etkisi, transfer süreleri aşıldığında ve transfer gerçekleştirilemediğinde, başvuruyu incelemesi gereken devletin değişebileceği yönündeki yorumları güçlendirmiştir. Zira, eğer bir devlet kendi ihmali nedeniyle transferi gerçekleştiremezse, başvuranın bulunduğu devletin sorumluluğu üstlenmesi gerektiği argümanı önem kazanmıştır.
Süre Aşımının Dublin Sorumluluğuna Etkisi
Shiri kararı doğrudan tüzüğün 19. maddesinin süre aşımında sorumluluğun nasıl değişeceğini söylemese de, bu kararın ruhu ve sonraki içtihatlar (özellikle Adalet Divanı'nın kararları), süre aşımının ciddi sonuçları olabileceğini göstermiştir.
Adalet Divanı İçtihadı: C – Almanya Davası (C-578/16 PPU, 2017) ve Mehmet Arslan – Almanya Davası (C-534/11, 2012)
Avrupa Adalet Divanı (ABAD), Dublin III Tüzüğü'nün yorumlanmasında yetkili en üst mahkemedir. Shiri kararı sonrasında ve Dublin III'ün uygulanması bağlamında, ABAD, 19. maddenin sürelerinin aşılması durumunda sorumluluğun nasıl belirleneceğine dair daha net rehberlik sağlamıştır.
- C – Almanya Davası (C-578/16 PPU, 2017): Bu dava, transfer sürelerinin aşılması durumunda sorumluluğun devri konusunda önemli bir açıklama getirmiştir. ABAD, eğer transfer, 19. maddenin 3. fıkrasında belirtilen altı aylık süre içinde (veya istisnai durumlarda uzatılmış süreler içinde) gerçekleşmezse, sorumluluğun otomatik olarak transferi gerçekleştiremeyen üye devlete geçeceğine hükmetmiştir. Bu, "Shiri kararı"nın AİHS çerçevesindeki insan hakları perspektifini, Dublin III Tüzüğü'nün sorumluluk mekanizmasına doğrudan entegre eden bir adımdır. Adalet Divanı, 19. maddenin amacının, başvuruların hızlı bir şekilde incelenmesini sağlamak ve başvuranların belirsizlik içinde kalmalarını önlemek olduğunu vurgulamıştır. Sürelerin aşılması, bu amacın ihlali anlamına gelir ve bu durumda, ilgili üye devletin sorumluluğu üstlenmesi gerekir.
- Mehmet Arslan – Almanya Davası (C-534/11, 2012): Her ne kadar Dublin II Tüzüğü dönemine ait olsa da, Arslan davası, Dublin transfer sürelerinin niteliğine ilişkin önemli bir temel oluşturmuştur. ABAD, transfer sürelerinin sadece idari bir prosedür olmaktan öte, başvuranın hukuk güvenliği ve hızlı bir şekilde uluslararası koruma başvurusu sonucuna ulaşma hakkı açısından kritik olduğunu belirtmiştir. Bu karar, Dublin sistemindeki sürelerin katı bir şekilde uygulanması gerektiği anlayışını pekiştirmiştir.
Süre Aşımı ve "De Facto" Sorumluluk Değişimi
Yukarıdaki içtihatlar ışığında, Dublin III Tüzüğü'nün 19. maddesinde belirtilen transfer sürelerinin sona ermesi durumunda, artık sorumlu devletin otomatik olarak transferi gerçekleştiremeyen ve başvuranın fiziksel olarak bulunduğu devlete geçtiği kabul edilmektedir. Bu durum, pratikte bir "de facto" (fiili) sorumluluk değişimi anlamına gelir.
Bu durumun temel sonuçları şunlardır:
- Transfer Yükümlülüğünün Sona Ermesi: Süre aşıldığında, başvuranı diğer devlete transfer etme yükümlülüğü ortadan kalkar.
- Yeni Sorumlu Devletin Ortaya Çıkışı: Başvuranın bulunduğu üye devlet, artık Dublin kuralları uyarınca başvuruyu incelemekle yükümlü hale gelir. Bu, uluslararası koruma başvurusunun esasına ilişkin incelemenin bu devlet tarafından yapılması gerektiği anlamına gelir.
- Hukuk Güvenliği ve Prosedürel Hız: Bu yaklaşım, başvuranların belirsizlik içinde uzun süreler beklemelerini engeller ve uluslararası koruma başvurularının hızlı ve etkin bir şekilde incelenmesi ilkesini destekler.
Başvuranın Kaçması (Firarı) Durumu
Madde 19(4), başvuranın kaçması durumunda transfer süresinin on sekiz aya uzatılmasını öngörür. Bu, normal altı aylık sürenin sona ermesinden sonra başvuranın firar etmesi halinde, sorumluluğun hala ilk sorumlu devlette kalabileceği anlamına gelir. Ancak, bu 18 aylık sürenin de aşılması halinde, yine yukarıda belirtilen C – Almanya davası içtihadı uyarınca sorumluluk başvuranın bulunduğu devlete geçer. Bu madde, üye devletlere başvuranın yerini tespit etme ve transferi gerçekleştirme için daha uzun bir süre tanırken, aynı zamanda bu sürenin de mutlak bir üst sınır olduğunu vurgular.
Transfer Süresi Aşımı ve Ulusal Uygulamalar
Dublin III Tüzüğü ve ilgili ABAD/AİHM içtihatları, üye devletlerin ulusal hukuk sistemlerine yansımıştır. Üye devletler, ulusal mevzuatlarında veya idari uygulamalarında, transfer sürelerinin aşılması durumunda sorumluluğun devrine ilişkin hükümler veya politikalar benimsemek durumunda kalmışlardır.
Bir başvuranın hakları açısından bu durum şu anlamlara gelir:
- İtiraz Hakkı: Başvuranlar, transfer kararlarına karşı itiraz etme hakkına sahiptirler. Eğer transfer süresi itiraz süreçleri nedeniyle aşılırsa, bu durum genellikle transferin fiilen imkansız hale gelmesine yol açar ve nihayetinde başvuranın bulunduğu devletin sorumluluğu üstlenmesi gerekir.
- İnsan Hakları Gözetimi: Ulusal mahkemeler ve idari otoriteler, bir transfer kararının uygulanabilirliğini değerlendirirken, Shiri kararı ve benzeri içtihatlar ışığında, olası AİHS 3. madde ihlallerini dikkate almak zorundadırlar. Özellikle transferin yapılacağı ülkedeki koşulların (örn. barınma, insani durum) yetersiz olduğu durumlarda, transfer süresi aşımı daha da kritik hale gelir.
- Kanıt Yükü: Bir başvuran, transfer süresinin aşıldığını ve dolayısıyla sorumluluğun bulunduğu devlete geçtiğini iddia ediyorsa, genellikle bu durumu kanıtlama yükümlülüğü başvuranın üzerindedir. Ancak, bu durum genellikle idari kayıtlar ve transfer kararlarının tarihleri ile kolayca tespit edilebilir.
Dublin Sistemi ve Yaklaşan AMMR (Asylum and Migration Management Regulation) Değişiklikleri
Avrupa Birliği, Dublin sisteminin karmaşıklığını ve etkinliğini artırmak amacıyla yeni bir mekanizma olan Sığınma ve Göç Yönetimi Tüzüğü (AMMR - Asylum and Migration Management Regulation) üzerinde çalışmaktadır. Bu yeni tüzüğün 2026 yılında yürürlüğe girmesi beklenmektedir ve Dublin III'ün yerini alacaktır.
AMMR, Dublin sisteminde önemli değişiklikler getirmeyi hedeflemektedir, ancak transfer süreleri ve sorumluluğun devri konularındaki temel prensiplerin korunması beklenmektedir. Yeni tüzük, süreçleri hızlandırmayı, üye devletler arasındaki sorumluluk paylaşımını daha adil hale getirmeyi ve daha etkili bir dayanışma mekanizması oluşturmayı amaçlamaktadır. AMMR'deki ilgili maddeler, transfer sürelerini ve bu sürelerin aşılması durumundaki sonuçları daha açık bir şekilde düzenleyebilir veya mevcut içtihatları tüzük metnine entegre edebilir. Ancak, Shiri ve C – Almanya kararlarının ortaya koyduğu temel ilkeler – yani sürelerin katı bir şekilde uygulanması ve aşılması durumunda sorumluluğun devri – AB hukukunun ve insan hakları hukukunun ayrılmaz bir parçası olarak kalmaya devam edecektir.
Sonuç
Dublin III Tüzüğü'nün 19. maddesinde belirtilen transfer süreleri, uluslararası koruma sisteminin etkinliği ve başvuranların hukuk güvenliği açısından hayati öneme sahiptir. "Shiri kararı" olarak bilinen AİHM içtihadı ve bunu takiben Adalet Divanı'nın C – Almanya davasındaki yorumu, bu sürelerin aşılması durumunda sorumluluğun otomatik olarak başvuranın bulunduğu devlete geçtiğini açıkça ortaya koymuştur. Bu durum, üye devletleri transfer süreçlerini daha dikkatli ve hızlı yürütmeye zorlamakta, aksi takdirde başvuruyu kendi topraklarında incelemek zorunda kalacaklarını bilmektedirler.
Bu kararlar dizisi, Dublin sisteminin sadece teknik bir prosedürler bütünü olmadığını, aynı zamanda uluslararası koruma başvurusunda bulunan kişilerin temel haklarını ve prosedürel güvencelerini korumakla yükümlü olduğunu net bir şekilde göstermektedir. Transfer sürelerinin sona ermesiyle sorumluluğun devri, başvuranların uzun süreli belirsizlik ve risk altında kalmalarını önlemeyi amaçlayan önemli bir mekanizmadır. Bu, hem uluslararası koruma başvurusunun hızlı bir şekilde sonuçlandırılması hem de potansiyel insan hakları ihlallerinin önüne geçilmesi açısından merkezi bir rol oynamaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Dublin III Tüzüğü uyarınca bir başvuranın transferi için genel süre ne kadardır?
Genel kural olarak, Dublin III Tüzüğü'nün 19(3) maddesi uyarınca, sorumlu üye devletin sorumluluğu kabul etmesinden veya reddetme süresinin sona ermesinden itibaren altı ay içinde transfer gerçekleştirilmelidir.
Başvuran kaçarsa transfer süresi değişir mi?
Evet, eğer başvuran kaçarsa (firar ederse), Dublin III Tüzüğü'nün 19(4) maddesi uyarınca transfer süresi on sekiz aya uzar. Ancak bu 18 aylık sürenin de aşılması halinde sorumluluk devri gerçekleşir.
"Shiri kararı" tam olarak neyi belirtir?
AİHM'in Shiri – İtalya ve Yunanistan kararı, eğer ulusal makamların ihmali veya kusuru nedeniyle Dublin transfer süreleri aşılır ve başvuran bu gecikme nedeniyle insanlık dışı veya aşağılayıcı koşullarda kalırsa, bunun AİHS'nin 3. maddesi ihlali anlamına gelebileceğini belirtir. Karar doğrudan sorumluluğun devrini değil, transfer süresi aşımının insan hakları boyutunu vurgulamıştır.
Dublin transfer süresi sona erdiğinde uluslararası koruma başvurusunun sorumluluğu kime geçer?
Avrupa Adalet Divanı'nın C – Almanya davasındaki yorumuna göre, eğer transfer 19. maddede belirtilen süreler içinde (altı ay, firar durumunda on sekiz ay) gerçekleştirilemezse, başvuranın bulunduğu üye devlet otomatik olarak başvurunun incelenmesinden sorumlu hale gelir. Bu, transferi yapamayan devletin sorumluluğu üstlenmesi anlamına gelir.
Transfer süresinin aşılması durumunda başvuranın ne yapması gerekir?
Başvuran, transfer süresinin aşıldığını ve dolayısıyla uluslararası koruma başvurusunun bulunduğu devlet tarafından incelenmesi gerektiğini iddia edebilir. Bu durumu destekleyen belgelerle (transfer kararı tarihleri, süre aşımına dair kanıtlar) birlikte idari makamlara veya ulusal mahkemelere başvurarak, başvurunun esastan incelenmesini talep edebilir.
Gelecekteki AMMR, transfer süreleri konusunda değişiklik getirecek mi?
AMMR'nin yürürlüğe girmesiyle birlikte Dublin III Tüzüğü yürürlükten kalkacak. Yeni tüzük, mevcut sistemdeki eksiklikleri gidermeyi ve süreçleri hızlandırmayı hedeflese de, transfer sürelerinin önemi ve bu sürelerin aşılması durumundaki temel sorumluluk devri prensiplerinin korunması beklenmektedir. Yeni düzenlemeler, bu konuları daha açık bir şekilde tüzük metnine yansıtabilir.
Önemli Not: Bu makalede sunulan bilgiler genel bilgilendirme amaçlı olup, hukuki tavsiye niteliği taşımamaktadır. Dublin III Tüzüğü ve ilgili içtihatlar oldukça karmaşık olup, her somut durum farklı hukuki sonuçlar doğurabilir. Hukuki konularda profesyonel ve güncel hukuki danışmanlık alınması tavsiye edilir.